• Website over de 23 grondrechten in de Nederlandse Grondwet
 

Dossier Referendum

1921
De Tweede Kamer debatteert in 1921 over een grondwetsherziening en bespreekt de mogelijkheid om daarin ook de invoering van het referendum op te nemen. Minister-president Charles Ruijs de Beerenbrouck vindt het echter 'een gevaarlijke proefneming'. Hij noemt het referendum 'een plant van vreemde bodem die niet op onze constitutie moet worden geënt'.

1975
D66-voorman Hans van Mierlo stemt in 1975 als enige van zijn fractie tegen een voorstel van de linkse partijen om een bindend referendum in te voeren.

1999
VVD-coryfee Hans Wiegel voorkomt in de Eerste Kamer in de 'Nacht van Wiegel' met zijn tegenstem dat het referendum wordt ingevoerd. Hij is van mening dat een referendum als middel haaks staat op het stelsel van evenredige vertegenwoordiging. Het gevolg is een crisis in tweede Paarse kabinet. Van Mierlo stemt in de 'Nacht van Wiegel' wél voor de wet en noemt Wiegel 'een kind met een geladen pistool'.

2005
Op 1 juni 2005 wordt met tijdelijke wetgeving een referendum georganiseerd over de Europese Grondwet. Op initiatief van GroenLinks, PvdA en D66 is een wetsvoorstel daartoe op 25 november 2003 door de Tweede Kamer en op 3 februari 2005 door Eerste Kamer aangenomen.
De opkomst van het referendum over de Europese Grondwet is 63,3%. Vóór stemt 38,5%, terwijl 61,5% tegen stemt.
Omdat de Fransen in meerderheid ook tegen de Europese Grondwet blijken, wordt deze uiteindelijk omgezet in het Verdrag van Lissabon van 1 december 2009.

Op 8 juli 2005 komen PvdA, D66 en GroenLinks met het initiatief om te komen tot een correctief bindend referendum. Uiteindelijk gaan de Tweede Kamer en de Eerste Kamer er in eerste lezing mee akkoord. Het is dan inmiddels 2014 geworden en het wachten is op een nieuwe Tweede en Eerste Kamer, omdat het een wijziging van de Grondwet betreft.

 


 

2015

Wet raadgevend referendum van kracht
De Wet raadgevend referendum wordt op 1 juli 2015 van kracht. Daarin staat dat wie een referendum wil organiseren, in eerste instantie 10.000 handtekeningen en uiteindelijk 300.000 handtekeningen moet verzamelen. Minstens 30 procent van de kiezers moet komen stemmen om de uitslag rechtsgeldigheid te geven.
Tekst Wet raadgevend referendum

 

2016

Referendum Oekraïne
Op 6 april 2016 vindt het eerste officiële referendum in Nederland plaats over het Associatieverdrag van de Europese Unie met Oekraïne. De opkomst van het referendum is 32,3%. Vóór stemt 38,8%, terwijl 61,0% tegen stemt.
Ruim een jaar later, op 30 mei 2017 krijgt het Associatieverdrag dankzij het voorstemmen van CDA en ChristenUnie ook de steun van de Eerste Kamer en kan in werking treden.

 

2017

Initiatiefvoorstel bindend correctief referendum
Op 12 april 2017 laten GroenLinks en PvdA weten dat hun initiatiefvoorstel samen met D66 voor een bindend correctief referendum dat in 2014 reeds door de oude Eerste en Tweede Kamer was goedgekeurd, wel in tweede lezing bij de Tweede Kamer zal worden ingediend, maar dat het wat hen betreft voorlopig niet wordt behandeld.
De belangrijkste reden daarvoor lijken de ervaringen met het referendum over het Associatieverdrag. PvdA-Kamerlid Gijs van Dijk zegt hierover bij BNR: ‘Dat referendum schiep vooral onduidelijkheid in plaats van meer vertrouwen van burgers in de politiek.’
Als de SP vervolgens later in het jaar het voorstel indient om de wet toch te behandelen, wordt dat op 23 november 2017 door de Tweede Kamer verworpen.

Regeerakkoord wil af van raadgevend referendum
Op 10 oktober 2017 wordt het Regeerakkoord Vertrouwen in de toekomst van het Kabinet-Rutte III gepresenteerd. Over het raadgevend referendum zegt het akkoord:
Het raadgevend referendum is enige jaren geleden geïntroduceerd als opmaat naar een correctief bindend referendum. De politieke steun voor het correctief bindend referendum is sindsdien afgebrokkeld en is daarmee als beoogd einddoel voorlopig uit zicht. Het nationaal raadgevend referendum heeft als tussenstap niet gebracht wat ervan werd verwacht, onder meer door een controverse over de wijze van aanvragen en verschillende interpretaties van de uitslag. Het kabinet wil daarom een pas op de plaats maken. De Wet raadgevend referendum wordt ingetrokken.

Kiesraad akkoord met referendum 'Sleepwet'
Op 1 november 2017 stelt de Kiesraad vast dat er voldoende handtekeningen opgehaald zijn voor referendum over de Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten, ofwel de Sleepwet.
Zie de brochure van de Referendumcommissie Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten

Kabinetsbesluit intrekken raadgevend referendum
Op 20 december 2017 besluit het kabinet om de Kamer voor te stellen de Wet raadgevend referendum in te trekken. Eerder die maand besluit men dat er geen referendum komt over het afschaffen van het referendum

 

2018

Tweede Kamer akkoord intrekken raadgevend referendum
Op 22 februari 2018 stemt de Tweede Kamer met de kleinst mogelijke meerderheid vóór het intrekken van de Referendumwet. Met name het standpunt van D66 baart opzien. In het verkiezingsprogramma heeft D66 beloofd zich in te zetten voor het raadgevend referendum en verwijt het andere partijen dat ze na één referendum het alweer willen afschaffen.
Bij de stemming over het voorstel zijn 76 stemmen vóór intrekking (D66, CDA, VVD, ChristenUnie en SGP) en 69 stemmen tegen (SP, PVV PvdD, 50Plus, GroenLinks, PvdA, DENK en FvD)

Referendum 'Sleepwet'
Op 21 maart 2018 vindt tegelijk met de gemeenteraadsverkiezingen het referendum over de Sleepwet plaats. De opkomst van het referendum is 51,4%. Vóór stemt 46,5%, terwijl 49,5% tegen stemt.
In een brief aan de Tweede Kamer van 12 april 2018 komt het kabinet met verschillende aanpassingen om - in de woorden van het kabinet - recht te doen aan de referendumuitslag en tegelijkertijd de nieuwe regels werkbaar te houden voor de diensten.

GeenStijl wil referendum over afschaffen referendum
Op 6 mei 2018 lanceert GeenStijl - destijds de drijvende kracht achter het referendum over het Associatieverdrag met de Oekraïne- - het plan om nog vóór de afschaffing van de Referendumwet te proberen om referendum over de Donorwet te krijgen. De eerste 10.000 handtekeningen zijn snel gehaald. In de zes weken daarna blijft het aantal handtekeningen steken bij 146.636, terwijl er 300.000 nodig zijn. Op 2 juli besluit de Kiesraad dan ook dat er geen referendum komt over de ‘Wet tot wijziging van de Wet op de orgaandonatie in verband met het opnemen van een actief donorregistratiesysteem'.

Commissie-Remkes pleit voor correctief referendum (1)
Op 12 juni 2028 publiceert Staatscommissie Parlementair stelsel onder leiding van Johan Remkes in zijn Tussenstand het idee om alsnog een correctief referendum in te voeren. In de ogen van de commissie kan zo'n referendum niet anders dan bindend zijn: 'Als de kiezer gesproken heeft, heeft de politiek maar te volgen'.
De nieuwe discussie over het bindend correctief referendum zal op zijn vroegst eind 2018 in het parlement voortgezet worden, als het eindadvies van de Staatscommissie Parlementair stelsel wordt verwacht.
Zie ook nieuwsbericht Staatscommissie Parlementair stelsel komt met 'Tussenstand' (02.07.2018)

Eerste Kamer akkoord intrekken raadgevend referendum
Op 10 juli 2018 is het voorstel om de Wet raadgevend referendum in te trekken door de Eerste Kamer aangenomen met 40 stemmen voor intrekking (D66, CDA, VVD, ChristenUnie en SGP) en 35 stemmen tegen (SP, PVV, GroenLinks, PvdA, PvdD, 50Plus, OSF). Hiermee is het afschaffen van het raadgevend referendum een feit.

Commentaren op afschaffen raadgevend referendum

  • Fractievoorzitter Hans Engels van de D66-fractie in de Eerste Kamer vindt dat het raadgevend referendum niet gebracht heeft wat ervan verwacht werd vanwege het niet-bindende karakter ervan. Volgens D66-minister Kasja Ollongren kent het raadgevend referendum het 'fundamentele gebrek' dat de kiezers er na het uitbrengen van hun stem toch op de een of andere manier verwachten dat de uitslag van een referendum bindend is.

  • Trouw stelt op 11 juli 2018 dat ondanks alles de referenda niet voor niets geweest zijn:
    Duidelijk is dat - mocht het referendum terugkeren - er in elk geval niet moet worden gewerkt met een opkomstdrempel. Een minimale eis aan het aantal kiezers dat voor of tegen een voorstel is, is wellicht beter. Strategisch gedrag wordt dan voorkomen.

  • Voormalig PvdA-Kamerlid Niesco Dubbelboer stond destijds in 2005 mede aan de wieg van de initiatiefwet voor een correctief bindend referendum. Hij zegt over het afschaffen van het raadgevend referendum in Nieuwsuur van 28 oktober 2017 dat er naast Nederland ooit nog één staat in de wereld is geweest die het referendum nadat het is ingevoerd, weer heeft afgeschaft: de DDR!

  • Naar aanleíding van de opmerkingen over het bindend referendum in de Tussenstand van Staatscommissie Parlementair stelsel schrijft J. van den Berg op 6 juli 2018 in een column:
    Het verdient de voorkeur om de discussie verder te beperken tot het beslissend referendum en het is dan ook te hopen dat de staatscommissie zich door de lopende Kamerdiscussie en de koudwatervrees van diverse partijen (waaronder PvdA en Groen Links) niet van de wijs laat brengen. Haar vasthoudende voorkeur voor het ‘echte’ referendum verdient in elk geval ondersteuning. Het kan de discussie erover (na de eerdere poging daartoe van de staatscommissie Biesheuvel in de jaren tachtig) een nieuwe start bieden. De commissie weet zich gesteund door onderzoek dat telkens weer blijk geeft van brede steun in de bevolking, en werkelijk niet alleen bij wie grommend ontevreden is over de politiek. Die steun is veel breder en is bovendien duurzaam van karakter.

Commissie-Remkes pleit voor correctief referendum (2)
Op 13 december 2018 heeft de Staatscommissie Parlementair stelsel haar eindrapport Lage Drempels, hoge dijken aangeboden aan minister Ollongren van Binnenlandse Zaken. Zoals verwacht adviseerden Remkes c.s. om het correctief bindend referendum in te voeren om de Nederlanders de mogelijkheid te geven zelf iets over sommige wetten te kunnen zeggen. Correctief betekent volgens de commissie dat de kiezers een wet kunnen tegenhouden die al door de Tweede en de Eerste Kamer is aangenomen. Om dit te bereiken moet een meerderheid bestaande uit meer dan eenderde van de kiesgerechtigden tegen de wet stemmen.
Minister Ollongren beloofde bij de presentatie dat de kabinetsreactie op de voorstellen van de commissie dit voorjaar te verwachten is.
Zie ook nieuwsbericht Eindrapport Staatscommissie Parlementair verschenen (14.12.2018)

 

2019

Raad van State sluit referendum over referendum uit
In de Intrekkingswet van het raadgevend referendum staat dat over de Intrekkingswet zelf geen referendum kan worden gehouden. Stichting Meer Democratie vindt dat in strijd met de oorspronkelijke Wet Raadgevend referendum. Volgens de stichting moet de minister van Binnenlandse Zaken expliciet een besluit nemen over het al dan niet houden van een referendum over de Intrekkingswet.

De Afdeling Bestuursrechtspraak van de Raad van State stelt in januari 2019 de stichting in het ongelijk. Volgens de Raad van state heeft de wetgever heeft er duidelijk voor gekozen om een referendum over de intrekking van de referendumwet uit te sluiten.
Een uitgangspunten van het Nederlandse staatsrecht is dat een latere wet boven een eerdere wet gaat. De Raad van State redeneert dan ook dat de Referendumwet een gewone wet is die met een gewone wet als de Intrekkingswet kan worden ingetrokken. In die latere wet kan worden afgeweken van de regels over referenda die in de Referendumwet staan.
Uitspraak Raad van State (16.01.2019)

Kabinetsreactie voorstel Commissie-Remkes
Eind juni 2019 reageert het kabinet gereageerd op de voorstellen van de Staatscommissie Parlementair stelsel. Het kabinet doet vooralsnog niets met het bindend raadgevend referendum dat Remkes c.s. voorstellen. Het idee vraagt volgens het kabinet om 'een nadere afweging'.
Tegenover de Volkskrant zegt minister Ollongren op 26 juni 2019:
Wij vinden dat we moeten kijken naar vormen van directe democratie. We snappen dat daar mogelijkheden zijn om tegemoet te komen aan de wens uit de samenleving om meer invloed te kunnen uitoefenen. Maar dan moeten we heel zorgvuldig kijken hoe dat zou moeten. We gaan dit gaan uitwerken.

Zie ook nieuwsbericht Kabinet reageert op conclusies Staatscommissie Parlementair stelsel (02.08.2019)

Raad van State over initiatief SP voor bindend correctief referendum
Op 28 oktober 2019 publiceert de Raad van State zijn advies over het initiatiefwetsvoorstel van Ronald van Raak van de SP om een bindend correctief referendum in te voeren. De raad vindt dat er geen staatsrechtelijke belemmeringen zijn voor de invoering ervan. Wel zal een dergelijke principiële en ingrijpende wijziging van ons staatsbestel - de Grondwet moet ervoor gewijzigd worden - grondig gemotiveerd moeten worden.

De Raad van State vindt dat in het initiatiefwetsvoorstel de voor- en nadelen beter tegen elkaar moeten worden afgewogen. Er wordt wel gesproken over het voordeel dat zo'n referendum burgers een laatste mogelijkheid biedt een besluit van de wetgever te corrigeren, maar daar staan volgens de raad nadelen tegenover waar de initiatiefnemers op dit moment nog aan voorbijgaan. Zo kan het bindend referendum  maatschappelijke tegenstellingen verscherpen en de daadkracht van de overheid aantasten.
Verder vindt de Raad van State dat er meer duidelijkheid moet komen over de drempels om een referendum te mogen aanvragen en over de onderwerpen waarover al dan geen referendum mag worden gehouden.

In Trouw eindigde J.Th.J. van de Berg zijn column op 22 november 2019.11.19 als volgt:
Enerzijds zegt de Raad van State dat een referendum als 'ultimum remedium' onderdeel dient te zijn van een representatieve democratie; anderzijds noemt zij invoering een ‘principiële en ingrijpende wijziging’ van onze Grondwet. Ingrijpend is die onmiskenbaar, maar ook principieel? Dat zou pas het geval zijn, als het referendum zou dienen ter vervanging van parlementaire besluitvorming. Daarvan is in Van Raaks voorstel nu juist geen sprake. Dat neemt niet weg dat het advies een hoogst belangrijke bijdrage is aan een geordend debat over het referendum.

Advies Raad van State (28.10.2019)

 

MEER LEZEN
Jan Verhulst en Arjen Nijeboer schreven Directe democratie; feiten, argumenten en ervaringen omtrent het referendum.
'Directe democratie' is gratis te downloaden.

 

Dossier laatst bijgewerkt op 5 maart 2020

 

 

Uitgelicht


De staat kent zijn plaats niet meer
Filosoof Ger Groot schreef in het Opinie-katern van NRC Handelsblad van 3 augustus 2019 een essay over de wet die het dragen van boerka's verbiedt. Handhaving lijkt nauwelijks mogelijk en de wet zorgt vooral voor reuring, vindt Groot. Hij vindt deze wetgeving slecht voor ons wettelijk bestel: 'Dat het boerkaverbod er toch gekomen is, wijst erop dat het symbolische karakter het gewonnen heeft van de praktische aspecten.'
'De staat kent zijn plaats niet meer', vindt Ger Groot:
Wanneer overtuigingen een wettelijke status krijgen, gebeurt er iets akeligs. De staat, die spreekt bij monde van de wet, maakt ze daarmee tot de zijne en gaat ze via ge- en verboden voorschrijven aan zijn burgers. Het neutrale bouwsel dat ooit was opgetrokken om de Nederlandse samenleving in goede banen te leiden, legt zijn neutraliteit af en maakt zich tot een morele of wereldbeschouwelijke instantie. In Nederland hadden we ooit afgesproken dat dat laatste alleen aan de samenleving en de burger toekwam. (05.08.19)



Knipoog

 

Tractorcratie

Het hoofdredactioneel commentaar van NRC Handelsblad stond op 20 december 2019 stil bij de acties van de boeren: ‘Wie behalve een mening ook een trekker heeft, mag er in Nederland kennelijk meer ruimte mee afdwingen’, stelde de krant vast. De commentator voegde eraan toe te voegen dat het gezag er op een gegeven moment niet onderuit kan ook fysiek te laten zien dat de boeren geen blanco cheque hebben om alle regels aan hun laars te lappen. Is het einde van de ‘tractorcratie’ al weer in zicht? (21.12.19)