• Website over de 23 grondrechten in de Nederlandse Grondwet
 

Grondrechten

Artikel 5

In Nederland heb je het recht om bij het bevoegd gezag een schriftelijk verzoek in te dienen. Bijvoorbeeld als je een klacht hebt over het optreden van de overheid.

 

 

TEKST GRONDWET

00000 Ieder heeft het recht verzoeken schriftelijk bij het bevoegd gezag in te dienen.

 

 

TOELICHTING

De bijnaam van art. 5 Gw is het 'recht van petitie'. Het begrip verzoek is heel ruim, maar in de praktijk komen de verzoeken vaak neer op klachten van burgers over het optreden (of het juist niet optreden) van de overheid. De manier waarop de overheid met zo'n klacht omgaat, is geregeld in Hoofdstuk 9 van de Algemene wet bestuursrecht (Awb).

Het feit dat de Grondwet het over een 'ieder' heeft, betekent dat niet alleen personen, maar bijvoorbeeld ook verenigingen, stichtingen, groeperingen verzoeken mogen indienen.
Art. 5 Gw heeft geen horizontale werking. Dat zou het geval zijn, als de ene burger de ander zou kunnen verbieden een verzoek in te dienen.

Bevoegd gezag
Art. 5 Gw heeft het over verzoeken aan het bevoegd gezag. De Grondwet is daarmee ruimer dan de Algemene wet bestuursrecht (Awb). Deze wet heeft namelijk geen betrekking op klachten over de wetgever of de rechtelijke macht, maar geldt alleen voor de zogeheten bestuursorganen:

  • bestuursorganen van de staat: regering, minister, staatssecretaris
  • bestuursorganen van de provincie: commissaris van de koning, Provinciale Staten, college van Gedeputeerde Staten (NB dit geldt niet voor één gedeputeerde!)
  • bestuursorganen van de gemeente: burgemeester, gemeenteraad, college van burgemeester en wethouders (NB dit geldt niet voor één wethouder!)
  • bestuursorganen van het waterschap: algemeen bestuur, dagelijks bestuur, voorzitter

De rechten zoals omschreven in art. 5 GW kunnen individueel én collectief worden uitgeoefend. Nergens staat het recht omschreven om het verzoek ook persoonlijk te kunnen indienen. Destijds is dit waarschijnlijk ingegeven door de angst dat de petitie door duizenden mensen zou worden ingediend.
In tegenstelling tot de Grondwet heeft de Awb ook betrekking op mondelinge klachten.

Digitale verzoekschriften
Opmerkelijk is dat de Grondwet het tot op de dag van vandaag heeft over het schriftelijk indienen van verzoeken, maar digitaal mag ook.
In een brief aan de Tweede Kamer van 9 november 2004 heeft de regering op advies van de Raad van State geconstateerd dat dit artikel niet aangepast hoefde te worden aan het digitale tijdperk zoals men dat wel noodzakelijk vond voor art. 11 Gw over het briefgeheim.

Recht op antwoord
De meeste verzoekschriften worden naar de Tweede en Eerste Kamer en naar het Koninklijk Huis gestuurd. Deze drie hebben er weliswaar een goede gewoonte van gemaakt ook te antwoorden, maar het recht op antwoord staat niet in de Grondwet.
Op 19 juli 1997 heeft toenmalig minister van Justitie Dijkstal geprobeerd daar iets aan te doen door een voorstel in te dienen om aan art. 5 Gw een tweede lid toe te voegen: ‘De wet stelt regels omtrent de behandeling van verzoekschriften'.
 De Tweede Kamer verwierp dit voorstel, men zag de noodzaak er niet van in. Sterker nog, de wetgever - zo redeneerde de meerderheid van de Kamer - is ook zonder die toevoeging bevoegd om regelingen te treffen. Bovendien was de Kamer bang dat door een verplichte nadere regeling dit grondrecht veel te veel zou worden geformaliseerd en daardoor verengd zou worden.

Beperking petitierecht
De enige beperking van het recht zoals geformuleerd in art. 5 Gw is te vinden in art. 15 lid 4 Gw. Het gaat hier om een mogelijke beperking voor gedetineerden om er gebruik van te kunnen maken.
Verder is er geen enkele beperking op het petitierecht mogelijk. Zelfs als ons land in een 'uitzonderingstoestand' komt, kunnen weliswaar op grond van art. 103 lid 2 Gw bepaalde grondrechten beperkt worden, maar art. 5 staat niet in dit rijtje.

Een verzoekschrift indienen
Wanneer u meent onzorgvuldig of onjuist door de rijksoverheid te zijn behandeld, kunt u een klacht indienen bij de Commissie voor de Verzoekschriften van de Tweede Kamer. Het moet gaan om een individuele kwestie waartegen geen bezwaarschriftprocedure en een beroep bij de rechter mogelijk is.
Het adres is:
   Tweede Kamer / Commissie voor de Verzoekschriften
   Postbus 20018

   2500 EA Den Haag
   (070) 318 20 66

 

prent smeekschrift k

Het beroemdste verzoekschrift uit de Nederlandse geschiedenis is het Smeekschrift der edelen. Zo'n tweehonderd ongewapende edelen overhandigden op 5 april 1566 hun smeekschrift aan landvoogdes Margaretha van Parma. De indieners wilden dat zij de gehate plakkaten van koning Philips II tegen het protestantisme zou verzachten. Het zou niets uithalen en de 80-jarige oorlog was kort daarna een feit.

 

GESCHIEDENIS

In de 'Staatsregeling voor het Bataafsche Volk' van 1798 wordt al over verzoekschriften gesproken in artikel 17:
Elk Ingezetene kan zig, bij Request, Addres, of met anderen Voordragt, vervoegen bij zoodanige Magten.

De Staatsregeling des Bataafschen Volks uit 1801 laat het terugkomen in artikel 10:
Ieder Ingezeten heeft het recht om verzoeken of voordragten aan de daar toe bevoegde Magt schriftelyk in te dienen, mits die persoonlyk en niet uit naam van meerderen worden onderteekend, welk laatste alleen zal kunnen geschieden door of van wegen Lichamen, wettig samengesteld, en als zodanig erkend, mitsgaders over onderwerpen, tot derzelver bepaalde werkzaamheden behoorende.

In de Grondwet van 1815 werd dit recht in artikel 161 uiteindelijk als volgt opgenomen:
Ieder ingezetene heeft het regt om verzoeken aan de bevoegde magt schriftelijk in te dienen, mits die persoonlijk en niet uit naam van meerderen worden onderteekend, welk laatste alleen zal kunnen geschieden door of van wege lighamen wettiglijk zamengesteld en als zoodanig erkend, en in dat geval niet anders dan over onderwerpen tot derzelver bepaalde werkzaamheden behoorende.

De huidige tekst van art. 5 Gw dateert van de Grondwetsherziening van 1983.

 

ACTUEEL

Burgers mogen onderwerpen op agenda Tweede Kamer zetten

In maart 2004 nam de Tweede Kamer de motie Dubbelboer (PvdA) aan waarin werd gepleit voor het instellen van het burgerinitiatief. Voor het invoeren van het burgerinitiatief was geen wetswijziging nodig. Alleen het Reglement van Orde van de Tweede Kamer hoefde te worden aangepast. Vanaf 1 mei 2006 is het burgerinitiatief als bestuurlijke vernieuwing een feit. Vanaf 2009 zijn ook digitale steunbetuigingen mogelijk geworden.

Het burgerinitiatief betekent dat een kiesgerechtigde met ondersteuning van 40 duizend handtekeningen een verzoek kan indienen om een bepaald onderwerp op de agenda van de Tweede Kamer te plaatsen.
Een burgerinitiatief moet betrekking hebben op het instellen, wijzigen of afschaffen van een wettelijke regeling of op ander regeringsbeleid. Het voorstel mag niet in strijd zijn met de Grondwet en de goede zeden. Begrotingen en belastingen zijn uitgesloten van het burgerinitiatief.

Recente burgerinitiatieven
In het verleden is reeds reeds een aantal burgerinitiatieven succesvol verlopen, dat wil zeggen dat de indieners met hun initiatief voldoende handtekeningen verzamelden om het onderwerp bij de Tweede Kamer op de agenda te krijkgen. Het ging dan om zaken als '
AOW Omhoog!' (januari 2011), een verbod op de pedofielenvereniging Martijn (september 2011), het salaris van de koning (april 2013) en de muur van Israël door Palestijns gebied (juni 2013).

In april 2016 hebben de initiatiefnemers van het Burgerinitiatief Basisinkomen 2018 de verplichte 40 duizend handtekeningen gehaald. Met hun voorstel voor een basisinkomen willen ze bereiken dat iedere volwassene in Nederland een vast bedrag van bijvoorbeeld 1000 euro per maand ontvangt plus een basiszorgverzekering en een toelage voor kinderen onder de 18 jaar. Zo zou een minimale bestaanszekerheid zijn gegarandeerd en is er meer vrijheid om zelf te bepalen wat je wil doen.
Het actiegroep is niet tevreden met 40 duizend handtekeningen, maar men wil doorgaan en proberen te komen tot 100 duizend handtekeningen. De stand van zaken in augustus 2017 was ruim 71 duizend ondertekenaars.

Petities.nl
Op de site petities.nl kunt u zelf een petitie zetten en kijken hoeveel steun u krijgt. Onder de knop 'Start een petitie' vult u in namens wie u spreekt, waar gaat het over en wat u wilt bereiken.

 

JURISPRUDENTIE

Rol Nationale ombudsman bij verzamelen klachten

Er zijn nauwelijks juridische procedures rondom art. 5 Gw. Dat komt omdat het artikel een nogal vrijblijvend karakter heeft en er geen grondrechtelijk recht op antwoord bestaat.
Dat betekent overigens niet dat het allemaal pais en vrede is:. In 2016 kwamen er maar liefst 35 duizend klachten bij de Nationale ombudsman binnen, over het uitblijven van een antwoord, te laat reageren van de overheid, het antwoord zelf enzovoort.

De Nationale ombudsman is in Nederland de instantie waar je het gemakkelijkst je klachten over het optreden van de overheid kwijt kunt. Op de site van de Nationale ombudsman staan o.a. tips hoe je als burgers tot de juiste overheidsinstanties kunt richten.Ook staan er tips op voor overheden hoe om te gaan met vragen en klachten.

 

 

EUROPEES RECHT

Vooraf

  • Staatsrechtelijk is de Nederlandse wetgeving inclusief Grondwet ondergeschikt aan het Europees recht. Mochten Nederlandse wetten de burger echter méér garantie bieden, dan heeft hij aanspraak op de meest vergaande bescherming, in dit geval van de Nederlandse wet. Lees meer over de relatie tussen Grondwet en Europese grondrechten en de manier waarop de rechter daarmee om gaat.
  • De integrale teksten van de verdragen en andere regelgeving hieronder vindt u bij de downloads.

Handvest Grondrechten EU

  • Art. 44 Hv   De burgers van de Unie hebben het recht om een verzoekschrift tot het Europees Parlement te richten.

Verdrag Werking Europese Unie

  • Art. 20 lid 2d en art. 227   Deze artikelen gaan verder in op het indienen van een verzoekschrift. Zo mag het verzoekschrift worden ingediend in een van de 'verdragstalen'. De betrokkene krijgt ook in dezelfde taal antwoord.

Uitgelicht


Statenverkiezingen in Caribisch Nederland
In 2010 zijn Saba, Sint-Eustatius en Bonaire bijzondere gemeenten van Nederland geworden. Bij deze operatie werd vergeten om de drie bij een provincie in te delen met als gevolg dat de Nederlandse staatsburgers daar niet in de gelegenheid zouden zijn om (indirect) hun stem uit te brengen voor de Eerste Kamer.
Om het probleem op te lossen is de Kieswet aangepast en daarvoor moest in 2017 ook de Grondwet veranderd worden. Aanvankelijk was het plan om de drie betrokken eilandsraden mee te laten stemmen voor de Eerste Kamer. Daar deed zich echter de moeilijkheid voor dat net als bij de gemeenteraden ook niet-Nederlanders voor de eilandraden mogen stemmen, terwijl voor de Statenverkiezingen het Nederlanderschap een vereiste is.
Voor de drie kleine Caribische eilanden is daarom een aparte verkiezing in de Kieswet bedacht. Tegelijk met de eilandsraadverkiezingen mogen de kiesgerechtigden met een Nederlandse nationaliteit op de eilanden ook hun stem uitbrengen voor een ‘kiescollege’. Dit college heeft als enige taak mee te doen aan de Eerste Kamer-verkiezingen. Samen zijn de drie eilanden goed voor 0,11 Kamerzetel.
(gepubliceerd op 19.03.2019)

Knipoog

Een groot misverstand

Op 26 maart 2019 is filosoof Daan Roovers benoemd tot de nieuwe Denker des Vaderlands. Die dag stond ze in een interview met Trouw onder andere stil bij de vrijheid van meningsuiting die in artikel 7 van onze Grondwet vastligt.
Er bestaat volgens Daan Roovers een groot misverstand rond het begrip:
Mensen denken dat elke uitspraak of elk vooroordeel dat je uitspreekt bijzondere bescherming verdient. Dat is denk ik een groot misverstand. De vrijheid van meningsuiting is een politiek recht van burgers ten opzichte van de overheid. Niet van kinderen ten opzichte van hun ouders, of van burgers ten opzichte van elkaar. En bij die vrijheid hoort trouwens dat je bereid bent om je mening ter discussie te stellen en kritiek van anderen aan te neme. Dát is het publieke debat.
(gepubliceerd op 26.03.2019)