• Website over de 23 grondrechten in de Nederlandse Grondwet
 

Grondrechten

Overzicht zetelverdeling Rutte III en Rutte IV

ZETELVERDELING RUTTE IV

minister-president, minister van Algemene Zaken

minister van Financiën

minister van Buitenlandse Zaken

minister van Justitie en Veiligheid

minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties

minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

minister van Defensie

minister van Infrastructuur en Waterstaat

minister van Economische Zaken en Klimaat

minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit

minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid

minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

 

minister voor Armoedebeleid, Participatie en Pensioenen

minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking

minister voor Rechtsbescherming

minister voor Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening

minister voor Primair en Voortgezet Onderwijs

minister voor Klimaat en Energie

minister voor Natuur en Stikstof

minister voor Langdurige Zorg en Sport

 

staatssecretaris van Justitie en Veiligheid

staatssecretaris Koninkrijksrelaties en Digitalisering

staatssecretaris Cultuur en Media

staatssecretaris Fiscaliteit en Belastingdienst

staatssecretaris Toeslagen en Douane

staatssecretaris van Defensie

staatssecretaris van Infrastructuur en Waterstaat

staatssecretaris Mijnbouw

staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

 

ZETELVERDELING RUTTE III

minister-president, minister van Algemene Zaken

minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties

minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit

minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid

minister van Buitenlandse Zaken

minister van Justitie en Veiligheid

minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

minister van Financiën

minister van Defensie

minister van Infrastructuur en Waterstaat

minister van Economische Zaken en Klimaat

 

minister voor Medische Zorg en Sport

minister voor Basis- en Voortgezet Onderwijs en Media

minister voor Rechtsbescherming

minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking

 

staatssecretaris van Justitie en Veiligheid

staatssecretaris van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties

staatssecretaris van Financiën

staatssecretaris van Defensie

staatssecretaris van Economische Zaken en Klimaat

staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

staatssecretaris van Sociale Zaken en Werkgelegenheid

 

Begrippen

 

In voorbereiding

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

 

 

 

 

 

Voorgeschiedenis referendums in Nederland


1921
De Tweede Kamer debatteert in 1921 over een grondwetsherziening en bespreekt de mogelijkheid om daarin ook de invoering van het referendum op te nemen. Minister-president Charles Ruijs de Beerenbrouck vindt het echter 'een gevaarlijke proefneming'. Hij noemt het referendum 'een plant van vreemde bodem die niet op onze constitutie moet worden geënt'.

1975
D66-voorman Hans van Mierlo stemt in 1975 als enige van zijn fractie tegen een voorstel van de linkse partijen om een bindend referendum in te voeren.

1999
VVD-coryfee Hans Wiegel voorkomt in de Eerste Kamer in de 'Nacht van Wiegel' met zijn tegenstem dat het referendum wordt ingevoerd. Hij is van mening dat een referendum als middel haaks staat op het stelsel van evenredige vertegenwoordiging. Het gevolg is een crisis in tweede Paarse kabinet. Van Mierlo stemt in de 'Nacht van Wiegel' wél voor de wet en noemt Wiegel 'een kind met een geladen pistool'.

2005
Op 1 juni 2005 wordt met tijdelijke wetgeving een referendum georganiseerd over de Europese Grondwet. Op initiatief van GroenLinks, PvdA en D66 is een wetsvoorstel daartoe op 25 november 2003 door de Tweede Kamer en op 3 februari 2005 door Eerste Kamer aangenomen.
De opkomst van het referendum over de Europese Grondwet is 63,3%. Vóór stemt 38,5%, terwijl 61,5% tegen stemt.
Omdat de Fransen in meerderheid ook tegen de Europese Grondwet blijken, wordt deze uiteindelijk omgezet in het Verdrag van Lissabon van 1 december 2009.

Op 8 juli 2005 komen PvdA, D66 en GroenLinks met het initiatief om te komen tot een correctief bindend referendum. Uiteindelijk gaan de Tweede Kamer en de Eerste Kamer er in eerste lezing mee akkoord. Het is dan inmiddels 2014 geworden en het wachten is op een nieuwe Tweede en Eerste Kamer, omdat het een wijziging van de Grondwet betreft.

 

Openbaarheid rechtspraak in de Nederlandse Grondwet

 

1798
De openbaarheid van terechtzittingen komt al voor in de Staatsregeling voor het Bataafsche volk:
Artikel 37   Alle Sententiën en Vonnissen moeten in het openbaar worden uitgesproken

1801
In de nieuwe Staatsregeling voor het Bataafsche Volk is sprake van ‘open deuren’:
Artikel 80   (-) Alle Sententiën en Vonnissen moeten met open deuren worden gepronunncieerd (-)

1814
In de Grondwet van 1814 is alleen het uitspreken van het vonnis openbaar.
Artikel 101f   Alle vonnissen moeten met opene deuren worden uitgesproken

1815
De nieuwe grondwet maakt onderscheid tussen de openbaarheid van terechtzittingen en vonnissen.
Artikel 172   In alle criminele vonnissen, ten laste van eenen beschuldigden gewezen, moet de misdaad worden uitgedrukt en omschreven, met aanhaling van de artikelen der wet, waarop de uitspraak is gegrond.
Artikel 174   Alle vonnissen worden met opene deuren uitgesproken.

1848
De Grondwet van 1848 vult de openbaarheid verder in en maakt een onderscheid in openbaarheid bij terechtzittingen en bij het uitspreken van de vonnissen. Het uitspreken van vonnissen is altijd openbaar. Terechtzittingen zijn openbaar, zo niet dan moet daar een wet aan ten grondslag liggen.
Artikel 156   Alle vonnissen moeten de gronden, waarop zij rusten, en in strafzaken de artikelen der wet, waarop de veroordeeling rust, vermelden, en met open deuren worden uitgesproken.
De teregtzittingen zijn openbaar, behoudens de uitzonderingen in het belang der openbare orde en zedelijkheid, door de wet vast te stellen.

1922
In de Grondwet van 1922 komt aan het eind een extra regel om de openbaarheid te beperken:
Artikel 162   Alle vonnissen moeten de gronden, waarop zij rusten, inhouden en in strafzaken de wettelijke voorschriften, waarop de veroordeeling rust, aanwijzen.
De uitspraak geschiedt met open deuren.
Behoudens de uitzonderingen door de wet bepaald zijn de terechtzittingen openbaar.
De rechter kan in het belang der openbare orde en zedelijkheid van dezen regel afwijken.
Voor de door de wet aan te wijzen strafbare feiten kan ook van het bepaalde in het eerste en in het tweede lid worden afgeweken.

1983
In de huidige Grondwet van 1983 worden de criteria openbare orde en zedelijkheid niet meer genoemd. Dat wordt aan de wet overgelaten, maar onder alle omstandigheden zijn de uitspraken openbaar.
Artikel 121   Met uitzondering van de gevallen bij de wet bepaald vinden de terechtzittingen in het openbaar plaats en houden de vonnissen de gronden in waarop zij rusten. De uitspraak geschiedt in het openbaar.

EVRM
Naast art. 121 Gw is tegenwoordig ook art. 6 van het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens van groot belang. Het is ruimer en vollediger geformuleerd dan ons Grondwetsartikel.
Artikel 6 EVRM   Bij het vaststellen van zijn burgerlijke rechten en verplichtingen of bij het bepalen van de gegrondheid van een tegen hem ingestelde vervolging heeft een ieder recht op een eerlijke en openbare behandeling van zijn zaak, binnen een redelijke termijn, door een onafhankelijk en onpartijdig gerecht dat bij de wet is ingesteld.
De uitspraak moet in het openbaar worden gewezen maar de toegang tot de rechtszaal kan aan de pers en het publiek worden ontzegd, gedurende de gehele terechtzitting of een deel daarvan, in het belang van de goede zeden, van de openbare orde of nationale veiligheid in een democratische samenleving, wanneer de belangen van minderjarigen of de bescherming van het privé leven van procespartijen dit eisen of, in die mate als door de rechter onder bijzondere omstandigheden strikt noodzakelijk wordt geoordeeld, wanneer de openbaarheid
de belangen van een behoorlijke rechtspleging zou schaden.

De essentie van de huidige wetgeving is dat een zaak achter gesloten deuren behandelen alleen mogelijk is als er een wet aan ten grondslag ligt. Daar zal de nieuwe Tijdelijke wet maatregelen covid-19 in moeten voorzien.
Zo’n wettelijke grondslag is nu nog niet geregeld. Vandaar dat de deskundigen tot de conclusie komen dat er nu geen sprake kan zijn van publiek weigeren met corona als argument.

Dossiers

 

In onze dossiers verzamelen we informatie over actuele onderwerpen als Grondwetswijzigingen en Referendum.

Verder vindt u in de dossiers Uitgelicht en Knipoog oude afleveringen van deze rubrieken met actuele uitspraken en opmerkelijke gebeurtenissen rond de Nederlandse grondrechten.

Relatie Nederlandse en Europese grondrechten

Staatsrechtelijk is de Nederlandse wetgeving inclusief Grondwet ondergeschikt aan het Europees recht. Mochten Nederlandse wetten de burgers echter méér garantie bieden, dan hebben ze aanspraak op de meest vergaande bescherming, in dit geval van de Nederlandse wet. Dit wordt door art. 53 EVRM geregeld: 'Geen bepaling van dit Verdrag zal worden uitgelegd als beperkingen op te leggen of inbreuk te maken op de rechten van de mens en de fundamentele vrijheden die verzekerd kunnen worden ingevolge de wetten van enige Hoge Verdragsluitende Partij of ingevolge enig ander Verdrag waarbij de Hoge Verdragsluitende Partij is'.

Elders in de Europese Unie
Opvallend is dat Duitsland al tientallen jaren het standpunt inneemt dat de Duitse grondwet boven Europees recht gaat. Omdat Duitsland zich in vrijwel alle gevallen conformeerde aan het Europese recht leverde dat in de praktijk nauwelijks problemen op.
Pas toen in 2022 het Poolse Constitutionele Hof bepaalde dat de Poolse grondwet boven het Europese recht ging, klonken er vanuit Brussel voor het eerst stemmen die vonden dat de basisprincipes van de Europese Unie gevaar liepen. Daar kwam bij dat Polen uitspraken van Europese rechters in de praktijk zelfs bleek te negeren. Tegelijkertijd leek ook Hongarije zich steeds minder van het Europese recht aan te trekken.|
Nederland kan overigens moeilijk commentaar leveren op uitspraken van het Poolse Constitutionele Hof, want wij hebben zelfs geen Constitutioneel Hof. Dat we daarvoor vanuit Brussel niet op de vingers worden getikt, heeft er ongetwijfeld mee te maken dat in Nederland net als in Duitsland een bedreiging van de rechtsstaat niet echt aan de orde is.
De komende jaren zal moeten blijken of de Europese Commissie een antwoord op deze fundamentele problemen heeft.

Toetsing aan Europees recht
In de huidige rechtspraktijk komt het regelmatig voor dat procedures in Nederland tot het eind toe gevoerd worden voor de Nederlandse rechter waarna ze pas aan het Europees recht kunnen worden getoetst. Zou de mogelijkheid bestaan om eerder te weten welke kant een zaak voor de Europese rechter op zal gaan, dan zouden daarmee veel tijd en kosten kunnen worden bespaard.
Een middel om zo'n check vooraf te kunnen doen is de zogeheten prejudiciële vraag: een lager rechtscollege vraagt een hoger rechtscollege om uitleg van een bepaalde rechtsregel. Zo heeft de Raad van State de mogelijkheid om in voorkomende gevallen direct contact op te nemen met het Europees Hof van Justitie.
Onlangs heeft de Tweede Kamer ermee ingestemd dat de Raad van State ook contact kan opnemen met het Europees Hof voor de Rechten van de Mens met zijn prejudiciële vragen. Hiermee zijn we bij de relatie tussen de Nederlandse Grondwetsartikelen en de Europese grondrechten terechtgekomen.

Schema Grondwet en Europese rechten
Bij elk Grondwetsartikel proberen we kort aan te geven wat de belangrijkste Europese regelgeving op dit punt is. In een schema hebben we de relatie tussen de verschillende artikelen in de Nederlandse Grondwet en de belangrijkste Europese grondrechten nader uitgewerkt.

Websites staatsrecht

ARTIKEL 1 GRONDWET
www.art1.nl
Een website geheel gewijd aan artikel 1 van de Grondwet met veel informatie over discriminatie en het bestrijden daarvan.

AUTORITEIT PERSOONSGEGEVENS
www.autoriteitpersoonsgegevens.nl
De Autoriteit Persoonsgegevens (AP) houdt toezicht op het gebruik van persoonsgegevens door organisaties. De organisatie heette tot 2016 'College bescherming persoonsgegevens'.

BITS OF FREEDOM
www.bof.nl
Bits of Freedom is een onafhankelijke Nederlandse stichting die opkomt voor digitale burgerrechten.

CONSTITUTION PROJECT
www.constituteproject.org
The world's constitutions to read, search and compare.Talen: Engels, Arabisch en Spaans.

EUROPEES PARLEMENT
www.europa-nu.nl
Het Europees Parlement Bureau Nederland in Den Haag en het Parlementair Documentatie Centrum van de Universiteit Leiden willen de burger met deze site in staat stellen een onafhankelijk oordeel te vormen over hoe de Europese Unie invloed heeft op ons leven.

GENOOTSCHAP HOOFDREDACTEUREN
www.genootschapvanhoofdredacteuren.nl
Op de website is de gedragscode voor de journalistiek uit 2008 te vinden met toelichting.

GRONDWETPAD
www.grondwetpad.nl
De stad Den Haag is bekend als het centrum van onze democratie. Maar hoe duidelijk is de rol die verschillende gebouwen hebben in onze constitutionele democratie? En waar vinden we deze gebouwen? 
De wandeling Het Haagse Grondwetpad en deze website geven antwoord op die vragen. In de wandeling van ongeveer één uur zijn die plekken opgenomen die verband houden met artikelen uit de Grondwet.

HOME ACADEMY
www.home-academy.nl
Via de website kunt u zes cd's uit met hoorcolleges over mensenrechten bestellen die de academie in samenwerking met Amnesty International heeft uitgegeven.

KIESRAAD
www.kiesraad.nl
Op de site van de Kiesraad vindt u alle informatie over de verkiezingen; tot het proces-verbaal van het stemburea waar u de laatste keer uw stem uitbracht.

PUBLIEK EN POLITIEK
www.publiek-politiek.nl
Het Instituut voor Publiek en Politiek informeert burgers over democratische besluitvorming en stelt hen in staat daar zelf actief aan deel te nemen.

RIJKSOVERHEID
www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/grondwet-en-statuut
Voorlichtingssite van de Rijksoverheid over allerlei onderwerpen w.o. de Grondwet.

STAATSBLAD
www.st-ab.nl/wetgrondwet.htm
Site met alle grondwetsartikelen en de memories van toelichting in eerste lezing van de Grondwet van 1983.

STATEN-GENERAAL
www.statengeneraaldigitaal.nl
Hier zijn alle discussies na te lezen die in het parlement zijn gevoerd van 1814 tot 1995. Dat geldt voor de Tweede Kamer, de Eerste Kamer en de gezamenlijke Kamers.
Bijvoorbeeld over de herziening van de Grondwet in 1848: Kamerstuk Tweede Kamer 1847-1848 kamerstuknummer XLIX ondernummer 27

 

 

 

 

Literatuur op alfabet

Remieg Aerts, Thorbecke wil het; Biografie van een staatsman
Prometheus, Amsterdam, 2018, ISBN 978 90 351 4479 8

P.W.C. Akkermans e.a., de Grondwet
W.E.J. Tjeenk Willink, Zwolle, 2e druk 1992, ISBN 90 271 3015 9

P.W.C. Akkermans, De kwetsbare Grondwet
Rede uitgesproken bij de aanvaarding van het ambt van gewoon hoogleraar in het staats- en bestuursrecht aan de faculteit der rechtsgeleerdheid van de Erasmus universiteit Rotterdam
W.E.J. Tjeenk Willink, Zwolle, 1985, ISBN 90 271 23365

P.W.C. Akkermans e.a., Grondrechten - Grondrechten en grondrechtbescherming in Nederland
Kluwer, Deventer, 2005, 4e druk, ISBN 90 130 2231 6

André Alen (red.), e.a., De Grondwet van het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden van 1815
Boom Juridische uitgevers, 1e dr. 2016, ISBN 978 94 6290 181 0

F. Amtenbrink e.a., Europees recht
Boom, Den Haag, 2010, ISBN 90 897 4297 1

Lodewijk Asscher, Communicatie Grondrechten
Otto Cramwinckel, Amsterdam, 2002, ISBN 90 757 2745 3

R. Barents en L.J. Brinkhorst, Grondlijnen van Europees recht
Kluwer, Deventer, 2012, 13e druk, ISBN 978 90 13 07657 8

T. Barkhuysen e.a., De Nederlandse Grondwet geëvalueerd: anker of verdwijnpunt?
Kluwer, Alphen aan den Rijn, 2009, ISBN 978 90 130 6944 0

T. Barkhuysen e.a., Adequate rechtsbescherming bij grondrechtenbeperkend overheidsingrijpen
Kluwer, Deventer, 2014, ISBN 978 90 13 12123 0

T. Barkhuysen en M.L. van Emmerik, Europese grondrechten en het Nederlandse bestuursrecht
De betekenis van het EVRM en het EU-Grondrechtenhandvest

Wolters Kluwer, Deventer, 2017, ISBN 978 90 13 14056 9

A. Bastmeijer, Aantasting van grondrechten in Nederland
Amsterdam, 2009 (masterscriptie, niet in de handel) te downloaden via site www.burojansen.nl

H. Battjes, B.P. Vermeulen (red.), Constitutionele klassiekers
Ars Aequi Libri, Nijmegen 207, ISBN 978 90 6916 661 2

Fleur de Beaufort, e.a., Tussen geschiktheid en grondrecht - De ontwikkeling van het Nederlandse kiesrecht vanaf 1795
Amsterdam University Press B.V., Amsterdam, 2018, ISBN 978 94 6298 610 7

Henriette L.T. de Beaufort, Gijsbert Karel van Hogendorp - Grondlegger van het Koninkrijk
AD. Donker, Rotterdam, 1979, 4e herz. dr., ISBN 90 6100 160 9

Tinneke Beeckman, Machiavelli's lef
Boom, Amsterdam, 2020, ISBN 978 90 2441 970 8

Erica Benner, Als een vos; Machiavelli's levenslange zoektocht naar vrijheid (vert. Arian Verhuij)
Athenaeum - Polak & Van Gennep, Amsterdam, 2018, ISBN 978 90 2530 814 8

J.TH.J. van den Berg en J.J. Vis, De eerste honderdvijftig jaar - Parlementaire geschiedenis van Nederland 1796-1946
Bert Bakker, Amsterdam, 2013, ISBN 978 90 351 2847 7

George van den Bergh, Wat te doen met Anti democratische partijen?
De oratie van George van den Bergh uit 1936; mmv. Bastiaan Rijpkema e.a.
Elsevier boeken, Amsterdam, 2014 ISBN 978 90 3525 200 4

L.F.M. Besselink, e.a., Grondwet voor Europa - Wettekst en vergelijking met de geldende basisverdragen
SDU, Den Haag, 2005/2006, ISBN 90 540 9481 8

L.F.M. Besselink, e.a., Het Staatsrecht van 7 Europese landen
Wolters Kluwer, Deventer, 2018 (9e druk), ISBN 978 90 13 13370 7

C. de Boer (red.) e.a., Constitutionele bronnen van Nederlandse rechtsgeschiedenis
Ars Aequi Libri, Nijmegen, 2007, ISBN 90 691 6661 2

W.A. Bonger, Problemen der demokratie
P. Noordhoff N.V., Groningen-Batavia, 1934 (1e dr.)

Geerten Boogaard, Het wetgevingsbevel; Over constitutionele verhoudingen en manieren om een wetgever tot regelgeving aan te zetten
Wolf Legal Publishers (WLP), www.wolfpublishers.com, Oisterwijk, 2013, proefschrift promotie 15 mei 2013,
ISBN 978 90 5850 999 4

J.C. Boogman, Rondom 1848 - De politieke ontwikkeling van Nederland 1840-1858
Unieboek, Bussum, 1978, ISBN 90 228 3829 3

A.M. Bos, De voorgeschiedenis van de grondrechten
Kluwer, Deventer, 1976, ISBN 90 268 0896 8

Herman Bosscha, Geschiedenis der Staats-omwenteling in Nederland voorgevallen in het jaar 1813
P. den Hangst en Zoon, Amsterdam, 1840, 4 dln.

P.J. Boukema, Het geweten als staatsrechtelijk probleem
Samsom, Alphen aan den Rijn, 1972, ISBN 90 14 02066 x

Paul Bovend'Eert, De Koning en de monarchie – Toekomstbestendig?
Wolters Kluwer, Deventer, 2020, ISBN 978 901 316 024 6

P.P.T. Bovend'Eert, Constitutioneel recht
Wolters Kluwer, Deventer, 2015, 7e druk, ISBN 978 90 13 12420 0

P.P.T. Boven'Eert e.a., Grondwet, Tekst en Commentaar
Kluwer, Deventer, 2009, 3e druk, ISBN 978 90 130 61666

P.P.T. Boven'Eert e.a., Grondwet, Tekst en Commentaar
Wolters Kluwer, Deventer, 2015, 4e druk, ISBN 978 90 13 13 12106 3

P.P.T. Boven'Eert e.a., Grondwet en Statuut, Tekst & Commentaar
Wolters Kluwer, Deventer, 2018, 5e druk, ISBN 978 90 13 14 837 4

Bert van den Braak, De Eerste Kamer. Geschiedenis, samenstelling en betekenis 1815-1995
SDU uitgevers, Den Haag, 1998, ISBN 90 12 08689 2

B.H. van den Braak en J.TH.J. van den Berg, Zeventig jaar zoeken naar het compromis - Parlementaire geschiedenis van Nederland deel II 1946-2016
Bert Bakker, Amsterdam, 2017, ISBN 978 90 351 4182 7

Hansko Broeksteeg, Ronald Tinnevelt (red.), Politieke partijen als anomalie van het Nederlandse staatsrecht
Kluwer, Deventer, 2015, ISBN 978 90 1313 154 3

Daan Bronkhorst (samenstelling), Encyclopedie van de menselijkheid
Amnesty International, Breda, 2007, ISBN 90 445 1019 5

J.T. Buijs, De Grondwet, toelichting en kritiek
P. Gouda Quint, Arnhem, 1883, 3 delen

M.C. Burkens e.a., Beginselen van de democratische rechtsstaat
Inleiding tot de grondslagen van het Nederlandse staats- en bestuursrecht
Wolters Kluwer, Amsterdam, 2017, 8e druk, ISBN 978 90 13 11344 0

W.I.M. van Calcar, Vrijheid van meningsuiting in historisch en taalkundig perspectief
Tirade, www.tirade.nl, februari 2012, nr. 442, pag. 56-64, ISBN 90 282 1072 1

Paul Cliteur, Bardot, Fallaci, Houellebecq, Wilders - Juridische vervolging van relegiekritiek en vreemdelingenvrees
De blauwe tijger, Groningen, 2016, ISBN 978 94 92161 25 3

H.T. Colenbrander, De Bataafsche republiek
Meulenhoff en Co., Amsterdam, 1908 (Ned. Hist. Bibliotheek, 1e deel)

H.T. Colenbrander, Ontstaan der Grondwet (bronnenverzameling 1e deel 1814; 2e deel 1815)
Martinus Nijhoff, 's Gravenhage, 1908

Commissie Gelijke Behandeling, Oordelenbundel 2011
te downloaden via www.cgb.nl

Deniz Coskun, Cultuur van de mensenrechten - Een rechtsfilosofische inleiding
WLP, Nijmegen, 2006, ISBN 90 585 0191 2

Dirk Donker Curtius, Pleitrede (-) voor den Hoogen Raad der Nederlanden ten behoeve van C.A. Thieme drukker en uitgever der Arnhemsche Courant, requirant in cassatie, uitgesproken den 12den Julij 1839
Thieme, Arnhem, 1839

Bart Custer (eindredactie), De bescherming van persoonsgegevens; acht Europese landen vergeleken
SDU Uitgevers, Den Haag, 2017, ISBN 978 90 12400862

Everhardus Diemer, Vrijheid van Drukpers, (academische proefschrift)
Libertas Drukkerijen, Rotterdam-Utrecht, 1937

D.J.H. van Dijk & H.F. Massink (red.), Groen en de grondwet; De betekenis van Groen van Prinsterers visie op de grondwet van 1848
Uitgeverij J.J. Groen en Zoon, Heerenveen, 1998, ISBN 90 5030 899 6

Marc van Dijk, Wij zijn de politiek; Het denken van Daan Roovers
Anbo|Anthos, Amsterdam, 2019, ISBN 978 90 263 4791 7
(met name hoofdstuk 1: Mag je alles zeggen? Over de vrijheid van meningsuiting)

Annelien de Dijn, Vrijheid, Een woelige geschiedenis
Alfabet Uitgevers, 2021, ISBN 978 90 213 4009 8

Laurens Dragstra e.a., Beginselen van het Nederlands Staatsrecht
Wolters Kluwer, Deventer, 2015, 18e druk, ISBN 978 90 13 12914 4

Marius Duker, Legitieme straftoemeting
Een onderzoek naar de legitimiteit van de straftoemeting in het licht van het gelijkheidsbeginsel, het democratiebeginsel en het beginsel van een eerlijke procesvoering
Boom Juridische uitgevers, Den Haag, 2003, ISBN 90 5454 263 2

J.P. Duyverman, Uit de geheime dagboeken van Aeneas Mackay, dienaar des konings 1806-1876
De Haan/Unieboek BV, Houten, 1987, ISBN 90 269 4773 9

Afshin Ellian, Gelijn Molier, Tom Zwart (red.), Mag ik dit zeggen? - Beschouwingen over de vrijheid van meningsuiting
Boom, Den Haag, 2011, ISBN 90 8974 594 1

Afshin Ellian, Gelijn Molier en Bastiaan Rijpkema, De strijd om de democratie - Essays over democratische zelfverdediging.
Boom uitgevers, Amsterdam, 2018

Europese basisverdragen (EU-Verdrag, EU-Werkingsverdrag, EU-Handvest van de Grondrechten, Verdrag van Lissabon)
Kluwer, Deventer, 2010, ISBN 90 130 7658 5 (7e editie)

Europese basisverdragen (Verdrag betreffende de Europese Unie; Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie; Handvest van de Grondrechten van de Europese Unie; Verdrag van Lissabon; Protocollen en verklaringen)
Wolters Kluwer Nederland, 2016, ISBN 978 90 131 3656 2 (9e editie)

Europese Commissie, Mijn grondrechten in de Europese Unie
Collectie Het Miniboek, ISBN 2 84400 357 5 (Ned. uitgave, 'niet bestemd voor de verkoop')
Europese Commissie, Nice, 7 december 2000, ISBN 92 894 5798 8

Maarten Feteris, m.m.v. Jason van Heusden, De kleine Hoge Raad voor dummies
BBNC uitgevers, Amersfoort, 2019, ISBN 978 90 453 5588 7

S.J. Fockema Andreae, Inleiding tot de Hollandsche Rechts-geleerdheid beschreven bij Hugo de Groot
S. Gouda Quint, Arnhem, 1910, 2 delen, Tweede, vermeerderde uitgave

H. Franken, Rapport van de Commissie 'Grondrechten in het digitale tijdperk'
www.minbzk.nl/gdt, Den Haag, 2000

Robert Fruin, Geschiedenis der Staatsinstellingen in Nederland tot den val der Republiek
Martinus Nijhoff, 's-Gravenhage, 1980, ISBN 90 247 9022 0

Bas en Olivier de Gaay Fortmann, De Grondwetwijzer, voor democratisch debat en politieke praktijk
Prometheus, Amsterdam, 2017, ISBN 978 90 446 3332 0

Janneke Gerards, Het prisma van de grondrechten (inaugurele rede)
Radboud Universiteit, Nijmegen, 2011, ISBN 978 90 818108 0 7

Janneke Gerards (red.), Grondrechten, De nationale, Europese en internationale dimensie
Ars Aequi Libri, Nijmegen, 2013, ISBN 90 691 6920 0

W.J. Goslinga, De rechten van den mensch en burger
Een overzicht der Nederlandsche geschriften en verklaringen; proefschrift + kaartje promotie + los blad met 13 stellingen
A.J. Oranje, 's-Gravenhage, 1936

Frans Grijzenhout, Niek van Sas, Wyger Velema (red), Het Bataafse experiment - Politiek en cultuur rond 1800
Vantilt, Nijmegen, 2013, ISBN 978 94 6004 132 7

GRONDWETTEN

Ontwerp van eene Grondwet voor de Vereenigde Nederlanden
In 's Gravenhage, ter Algemeene 's Lands-drukkerij, 1814

Ontwerp van Grondwet voor het Koningrijk der Nederlanden met het RAPPORT deswegens aan den Koning gedaan door de Commissie tot herziening der Grondwet van de Vereengigde Nederlanden.
In 's Gravenhage, ter Algemeene 's Lands drukkerij, 1815

Grondwet voor het Koningrijk der Nederlanden
Te Deventer, J.PH de Lange, 1816

Grondwet voor het Koningrijk der Nederlanden
Gedrukt bij A. Wahlen, Voor Brest van Kempen, Boekverkooper, 1825

Grondwet voor het Koningrijk der Nederlanden
Joh. Enschedé en zonen, Haarlem, 1861 (mini uitg. 4,5 x 6,5 cm)

Grondwet voor het Koningrijk der Nederlanden 1901, uitgegeven door Mr. K. Meijer Wiersma
Met verwijzing naar correspondeerende artikelen der grondwetten van 1815 en 1848, met een genealogische tabel.
P. Noordhoff, Groningen, 1901, 2e druk

De Grondwet met aanteekening der gelijksoortige bepalingen van vroegeren tijd - bij elk artikel
's Gravenhage, boekh. vh. gebr. Belinfante, 1918

Grondwet voor het Koninkrijk der Nederlanden, naar de wijziging van 1922 met aantekeningen van de wetten ter uitvoering, eenige dier wetten zelve, als bijlagen, en alphabetisch register.
door Dr. J. de Lange, Referendaris ter Gemeente-Secretarie van Utrecht
W.E.J. Tjeenk Willink, Zwolle, 1924, tweede druk

Grondwet voor het Koninkrijk der Nederlanden 1922
Met aantekeningen der gelijksoortige bepalingen van vroegere tijd bij elk artikel.
Gebr. Belinfante, 's Gravenhage, 1929, achtste druk,  7e rode uitgave

Grondwet 1949 met aantekening der gelijksoortige bepalingen van vroegere tijd bij elk artikel
Tjeenk Willink, Zwolle, 1949, 10e rode uitgave

De Grondwet 1987, 12e rode uitgave
Met verwijzing per artikel naar overeenkomstige bepalingen van eerdere grondwetten
W.E.J. Tjeenk Willink, Zwolle, 1994, twaalfde uitgave

Grondwet voor het Koninkrijk der Nederlanden, (tekst 1956, bijgewerkt tot 1 april 1960)
P. Noordhoff N.V., Groningen, z.j.

Ido de Haan e.a. (red.), Een nieuwe staat. Het begin van het Koninkrijk der Nederlanden
Prometheus - Bert Bakker, Amsterdam, 2013, ISBN 978 90 351 4067 7

Edwina Hagen, President van Nederland - Rutger Jan Schimmelpenninck (1761-1825)
Balans, Amsterdam, 2012, ISBN 978 94 600 3307 0

F.A. van Hall, Redevoering ter gedachtenis van Gysbert Karel Graaf van Hogendorp
Bij de erven H. Gartman, Amsterdam, 1835

J. Hallebeek, A.J.B. Sirks (red.), Nederland in Franse schaduw; recht en bestuur in het Koninkrijk Holland (1806-1810)
Uitgeverij Verloren, Holversum, 2006, ISBN 90 6550 906 2

J. Hartog, De Patriotten en Oranje 1747-1787
G.L. Funke, Amsterdam, 1882

Van Hasselt, Nederlandse staatsregelingen en grondwetten
Samsom, Alphen aan den Rijn, 1979, 16e druk, ISBN 90 140 2902 0

J.J. van Hees van Berkel, Proeve eener beschouwing over geschiedenis en staatsregt vooral in betrekking tot ons vaderland onder de heerschappij der Franken en de regering der graven
N. van der Monde, Utrecht, 1836

H. Hemkes Kz., Leer- en leesboek voor de scholen over de Grondwet van het Koningrijk der Nederlanden
Gebroeders Belinfante, 's Gravenhage, 1849

Frank Hendriks, Democratie onder druk - Over de uitdaging van de stemmendemocratie
Van Gennep, Amsterdam, 2012, ISBN 978 94 6164 182 3

Frank Hendriks e.a., Democratische zegen of vloek? Aantekeningen bij het referendum
University Press, Amsterdam, 2017, ISBN 978 94 6298 705 0

A.W. Hins (red.) en A.J. Nieuwenhuis, Hoofdstukken Grondrechten
Ars Aequi Libri, Nijmegen, 2011, ISBN 90 691 6735 0

Carla Hoetink, Macht der gewoonte; Regels en rituelen in de Tweede Kamer na 1945
Vantilt, Nijmegen, 2018, ISBN 978 94 6004 276 8

J. van der Hoeven, De plaats van de grondwet in het constitutionele recht
Tjeenk Willink, Zwolle, 1988 (heruitgave proefschrift 1958 + aanvullingen), ISBN 90 271 2788 3

J.A. Hofman, Vertrouwelijke communicatie
VU / eigen beheer, proefschrift, 9-2-1995

F. Baron van Hogendorp, Gijsbert Karel van Hogendorp in 1813, nagelaten geschrift
Martinus Nijhoff, 's Gravenhage, 1876

Home Academy (i.s.m. Amnesty International), Mensenrechten
6 cd's met hoorcolleges over mensenrechten, www.home-academy.nl ISBN 90 853 0644 3

Anton van Hooff, Het Plakkaat van Verlatinge; de eerste onafhankelijkheidsverklaring
Uitgeverij Omniboek, Utrecht, 2018, ISBN 978 9401913119

F.M.J. den Houdijker, Afweging van grondrechten in een veellagig rechtssysteem - De toepassing van het proportionaliteitsbeginsel in strikte zin door het EHRM en het HvJ EU
WLP, Nijmegen, 2012, ISBN 978 90 5850 880 5

F.J.A. Huart, Grondwetsherziening 1917 en 1922
S. Gouda Quint, Arnhem, 1925

F.J.A Hubrecht, De Grondwet (van 1948) met aanteekening der gelijksoortige bepalingen van vroegeren tijd
Otto Petri, Rotterdam, 1863

Coos Huijsen en Geerten Waling (ingeleid en toegelicht door), De geboortepapieren van Nederland
De Unie van Utrecht, De Apologie van Willem van Oranje en het Plakkaat van Verlating in hedendaags Nederlands
Elseviers Politieke bibliotheek deel XII, shop.elsevierweekblad.nl, ISBN 978 90 3521 46 5

Annet Huizing & Margot Westermann, De zweetvoetenman
Over rechtszaken & regels (en een hoop gedoe)
Lemniscaat, Rotterdam, 2017, ISBN 978 90 477 0826 1

Eric Janse de Jonge,Amerikaans Staatsrecht
Wolf Legal Publishers, Nijmegen, 2012, ISBN 978 90 5850 788 4

Esther Janssen en Aernout Nieuwenhuis, 'De verhouding tussen Vrijheid van Meningsuiting en Discriminatie in het Wilders proces:een analyse van het 'proces van de eeuw'
NJCM-Bulletin, IViR, pag. 177-207

Jos de Jong, Democratie in de kinderschoenen; Twee referenda over de eerste Nederlandse Grondwet 1797-1798
Vantilt Uitgeverij, Nijmegen, 2018, ISBN 978 94 6004 398 7

H.A. Kamphuis, Stad en lande tijdens de Bataafse Republiek; Bestuurlijke en gerechtelijke verhoudingen in Groningen, 1795-1807
Groninger historische reeks nr. 29, Koninklijke Van Gorcum, Assen, 2005, ISBN 90 232 4080 4

A. Kinneging, P. de Hert, S. Somers (red.), Tocqueville, profeet van de moderne democratie

Lemniscaat, Rotterdam, 2013, ISBN 978 90 477 0451 5

Jeroen Koch, Jeroen van Zanten, Dik van der Meulen, Koningsbiografieën Willem I, Willem II, Willem III
Boom, Den Haag, 2013, ISBN 90 8953 137 8

Jeroen Koch, Oranje in revolutie & oorlog; Een Europese geschiedenis 1772-1890
Boom, Amsterdam, 2018, ISBN 978 90 2440 957 0

Bert-Jaap Koops e.a., Recht naar binnen kijken - een toekomstverkenning van huisrecht, lichamelijke integriteit en nieuwe opsporingstechnieken
Iter-reeks nr. 70, uitgegeven door Ejure, www.ejure.nl, 2004

Bert-Jaap Koops ea., Verkeersgegevens en artikel 13 Grondwet, Een technische en juridische analyse van het onderscheid tussen verkeersgegevens en inhoud van communicatie
Wolf Legal Publishers (WLP), Oisterwijk, 2014, ISBN 978 9462 400 90 0

Peter C. Kop, Mens en burger - Een geschiedenis van de grondrechten
Walburg Pers, Zutphen, 2009, ISBN 90 573 0650 1

C.A.J.M. Kortmann e.a., Constitutioneel recht
Kluwer, Deventer, 2012, ISBN 978 90 13 07800 8

C.A.J.M. Kortmann, De Grondwetsherziening 1983
Kluwer, Deventer, 1983, ISBN 90 268 1379 1

Koen van der Krieken, Het lokale referendum in Nederland
Een verkenning van de lokale referendumpraktijk in Nederland en scenario's voor de toekomst
Tilburg University, juni 2015, downloaden van www.kennisopenbaarbestuur.nl

I.J.M. Laurillard, Verzameling van eenige belangrijke Grondwets-ontwerpen
Electrische drukkerij S. Viskoper, Den Haag, z.j. (ong. 1911)

G. Leenknegt, E.M.H. Hirsch Ballin, Korte uitleg van de Grondwet
Kluwer, Deventer, 2014, ISBN 978 90 13 12091 2 (ISBN E-book 978 90 13 12092 9)

B.J.G. Leeuw, Grondwet en eerlijk proces. Een onderzoek naar de eventuele meerwaarde over het opnemen van het recht op een eerlijk proces in de Nederlandse Grondwet
Wolf Legal Publishers (WLP), Oisterwijk, 2013, ISBN 978 94 6240 003 0

Karin van Leeuwen, Uit het spoor van Thorbecke
Grondwetsherziening en staatsvernieuwing in naoorlogs Nederland 1945-1983
Boom, Amsterdam, 2013, ISBN 978 94 6105 759 4

J.C. Leeuwestijn (vert.), Leerboek der Rechten van den Mensch -naar het Engelsch
1794, oorspronkelijk: The catechism of Man

P. Lemmens, Preadvies. Vrijheid van meningsuiting. Een grondrecht ingebed in plichten en verantwoordelijkheden.
Kluwer, Deventer, 2005, ISBN 90 13 03069 6

Huub Linthorst, Proeve van een verbeterde Grondwet
Boom juridisch, Den Haag, 2018, ISBN 978 94 6290 536 8

John Locke, Over het staatsbestuur
Boom, Meppel/Amsterdam, 1988, ISBN 90 6009 850 1 (ing.)

J.W.A.C. van Loenen, Tekst der Grondwet volgens de herzieningen van 1887 en 1922
Met aanduiding van de daarin door de herzieningen van 1917 en 1922 gebrachte veranderingen
N. Samsom, Alphen aan den Rijn, 1924

Loesje, De Grondwet van de straat
RWA, Amersfoort, z.j., www.loesje.nl

J. Loots, Voor het volk, van het volk
Wereldbibliotheek, juni 2004, ISBN 90 284 2027 4

Eric van de Luytgaarden, Man bijt jurist - Grondwetsartikelen in de praktijk van alledag
ASPEKt, Soesterberg, 2006, ISBN 90 591 1493 0

C.F. van Maanen, Aanteekeningen van het verhandelde over de Grondwet van 1814
Blussé en Van Braam, Dordrecht, 1886

J.F. Martinet, Het vereenigd Nederland
Johannes Allart, Amsterdam, 1788

Edwin van Meerkerk, De gebroeders Van Hogendorp - botsende idealen in de kraamkamer van het koninkrijk
Atlas Contact, Amsterdam, 2013, ISBN 978 90 450 1933 8

J.M. de Meij, Uitingsvrijheid
Otto Cramwinckel Uitgever, Amsterdam, 2e druk 1996, ISBN 90 7189 464 9

K. Meijer Wiersma, Nederlandsche staatswetten
P. Noordhoff, Groningen, 1912; derde veel vermeerderde druk

D. Mentink en B.P. Vermeulen, Artikel 23 Grondwet
Elsevier Overheid bv, 's-Gravenhage, 2002, ISBN 90 5749 993 2

Ministerie van Binnenlandse zaken en Koninkrijksrelaties, De Grondwet herzien, 25 jaar later, 1983-2008
Directie constitutionele zaken en wetgeving, Den Haag, 2008, ISBN 978 90 5414 143 3

Mirjam de Mol, De directe werking van de grondrechten van de Europese Unie
Wolf Legal Publishers (WLP), Oisterwijk, 2014, ISBN 978 94 6240 166 2

G. Molier, De (on)rechtmatigheid van humanitaire interventie
Boom, Den Haag, 2003, ISBN 90 5454 381 7

Montesquieu, Over de geest van de wetten
Boom, Amsterdam, 2006, ISBN 90 8506 072 9

M.E.H.N. Mout, Plakkaat van Verlatinge; vertaald, ingeleid en van aantekeningen voorzien
Historische uitgeverij, Groningen, 2018 (2edr.), ISBN 978 90 65540 93 5

Jan-Werner Müller, Wat is populisme?
www.nieuwamsterdam.nl, 2017, ISBN 978 90468 22364

Mentko Nap,  Constitutionele toetsing door de Raad van State
Wolters Kluwer Nederland, Alphen aan den Rijn, 2021, ISBN 978 90 1316 246 2

De Nationale ombudsman, Demonstreren, een schurend grondrecht
Eigen uitgave, 14-3-2018, rapportnummer: 2018/015

R. Nehmelman, C.W. Noorlander, Horizontale werking van grondrechten
Kluwer, Deventer, 2013, ISBN 90 13 11854 4

Olivarius, Staatkundige opmerkingen van Olivarius
XXII Ontwerp van nieuwe grondwet
XXIII De nieuwe grondwet voor het koninkrijk der Nederlanden; toelichting
opm. Olivarius was het pseudoniem van Floris Adrianus van Hall, een conservatieve bestrijder van Thorbecke
P.N. van Kampen, Amsterdam, 1848

Onderwijsraad, Artikel 23 Grondwet in maatschappelijk perspectief
Onderwijsraad, Den Haag, advies nr. 20120071/1003, 2012

Ontwerp van Constitutie voor het Bataafsche volk, door de nationale vergadering ter goed- of afkeuring aan het zelve volk voorgedragen
In den Haag, Ter 's Lands drukkery, 1797, tweede druk

Ontwerp van Staatsregeling voor het Bataafsche Volk, door de Constitueerende Vergadering ter goedkeuring of afkeuring aan hetzelve volk voorgedragen
In den Haag, Ter 's Lands drukkerij, 1798, eerste druk

R.H. van Ooik, De Europese Unie na het Verdrag van Lissabon, Europa in beeld
Kluwer, Deventer, 2009, ISBN 90 130 6966 2

J.F. Otten, Niccolo Maciavelli, De Vorst (voorafgegaan door Machiavelli, sleutel van onze tijd)
In de knipscheer, Haarlem, 2012, ISBN 978 90 6265 804 6

P.J. Oud, Honderd jaren, Een eeuw van staatkundige vormgeving in Nederland 1840-1940
Van Gorcum, Assen, 1979 (7e herz. dr.), ISBN 90 232 1716 0

Thomas Paine, Rechten van den Mensch of de aanval van den heer Burke op de Fransche omwenteling
J. Meyer en H. Brongers, Rotterdam, 1791

J.J. Pelle, In de staatsrechtgeleerde wereld; De politieke geschiedenis van hoofdstuk I van de Grondwet
Gouda Quint, SI-EUR proefschriftenreeks Erasmus Universiteit Rotterdam, 1998, geen ISBN

Jit Peters, Wie beschermt onze grondwet? (oratie)
Vossiuspers UvA, Amsterdam, 2003, ISBN 90 5629 286 2

Plato, Politeia
Athenaeum-Polak en Van Gennep, Amsterdam, 1981, ISBN 90 253 1531 3

T.J. van der Ploeg e.a. (red.), De vrijheid van onderwijs, de ontwikkeling van een bijzonder grondrecht
Lemma BV, Utrecht, 2000, ISBN 90 5189 816 9

Max van Poll, Een nieuwe Grondwet, ontwerp eener grondwetsherziening
Samsom N.V., Alphen aan den Rijn, 1946

H.A. Post, Vrijheid van godsdienst in een democratische samenleving (diss.)
Boom, 's-Gravenhage, 2014, ISBN 978 90 8974 999 4

C.W. van der Pot, Handboek van het Nederlandse staatsrecht
Kluwer, Deventer, 2014 (16e druk), ISBN 978 9013 126 46 4

L. Prakke, T. Koopmans, J.M. Barendrecht, Toetsing; Dient de wetgever de mogelijkheid te bieden, dat de rechter de formele wet toetst aan de Grondwet en ongeschreven rechtsbeginselen, en zo ja, hoe dient deze mogelijkheid dan te worden uitgewerkt? Drie preadviezen.
W.E.J. Tjeenk Willink, Zwolle, 1992, ISBN 90 271 3501 0

Volledige verzameling der PUBLICATIEN van de provisioneele representanten van het volk van Holland en der Staaten Generaal, sederd het begin der revolutie in 1795. Het eerste jaar der Bataafsche vrijheid, tot op den tegenwoordigen dag.Herdinh en du Mortier, Leyden, 1995

E. van Raalte, De Grondwet - Wijzigingen van 1956
Samsom, Alphen aan den Rijn, 1957

A.J. Graaf van Randwijck, De geschiedenis der zeven en twintig ontwerpen van wet tot herziening der Grondwet in 1847-1848
P.J. Kraft, 's Gravenhage, 1879

David Van Reybrouck & Peter Vermeersch, Neem bijvoorbeeld graniet; De Europese Grondwet in verzen
De Bezige Bij, Antwerpen, 2015, ISBN 978 90 234 6984 1

David Van Reybrouck, Tegen verkiezingen
De Bezige Bij, Amsterdam, 2013, ISBN 978 90 234 7459 3

Berend Roorda, Het recht om te demonstreren
Boom uitgevers, Den Haag, 2016, ISBN 978 94 629 0275 6

W. Roosenboom, De Grondwet, toegelicht uit de gewisselde stukken in beide kamers der Staten-Generaal
De gebroeders Van Cleef, 's Gravenhage, 1888

Piet de Rooy, Een geschiedenis van het onderwijs in Nederland
Wereldbibliotheek, Amsterdam, 2018, ISBN 978 90 284 2728 0

Pierre Rosanvallon, Democratie en tegendemocratie
Boom, Amsterdam, 2012, ISBN 978 94 6105 017 5

Pierre Rosanvallon, De democratie denken;  Werk in uitvoering
Vantilt, Nijmegen, 2019, ISBN 978 94 6004 430 4

Joost Rosendaal, Staatsregeling voor het Bataafsche volk 1798 - De eerste Grondwet van Nederland
Vantilt, 2005, ISBN 90 775 0336 6

Sibo van Ruller, Genade voor recht. Gratieverlening aan ter dood veroordeelden in Nederland 1806-1870
De Bataafsche Leeuw, Amsterdam, 1987, ISBN 90 6707 162 5

Mart Rutjes, Door gelijkheid gegrepen - Democratie, burgerschap en staat in Nederland 1795-1801
Vantilt, Nijmegen, 2012, ISBN 978 94 6004 108 2

N.C.F. van Sas (red.), De eeuw van de Grondwet; Grondwet en politiek in Nederland, 1798-1917
Kluwer, Deventer, 1998, ISBN 90 268 33 261

Niek van Sas, Bataafse terreur - de betekenis van 1798
Daendelslezing, 21 januari 2011
Vantilt, Nijmegen, 2011, ISBN 978 94 6004 084 9

A.F. De Savornin Lohman, Verzamelde opstellen Staatsrecht
Martinus Nijhoff, 's-Gravenhage, 1921, 3 dln.

A.F. de Savornin Lohman, Onze constitutie
Kemink & Zoon, Utrecht, 4e uitgave 1926

J.H. van der Schaaf, Proeve van vergelijking tusschen Nederland, als gemeenebest in 1743, en Nederland, als koningrijk in 1843, zoo in betrekking tot deszelfs staatkundigen, als zedelijken toestand
Amsterdam, Weyringh en Van der Haart, 1848

P. van der Schelling, De aloude vrijheid, staatsregeering, en wetten der Batavieren; vergeleeken met die van laater tyden
Philippus en Jakobus Losel, Rotterdam, 1746

Paul Scholten, Schets van een Korte Grondwet (2016) voor het Koninkrijk der Nederlanden
Wolters Kluwer, Deventer, 2016, ISBN 978 90 13139617

Paul Scholten, Schets van een Korte Grondwet 2021; met vijf grote hervormingen
Oosterbeek, oktober 2021
reacties naar Dit e-mailadres wordt beveiligd tegen spambots. JavaScript dient ingeschakeld te zijn om het te bekijken.

Sander Schroevers, De Nederlandse Grondwet ...op rijm
Ministerie van Binnenlandse zaken en Koninkrijksrelaties, 2014, ISBN 978 90 79646 03

C.J.M. Schuyt, Recht, orde en burgerlijke ongehoorzaamheid
Universitaire Pers Rotterdam, 1972, ISBN 90 237 6226 6

Diederick Slijkerman, Wonderjaren, Gijsbert Karel van Hogendorp, wegbereider van Nederland
Bert Bakker, Amsterdam, 2013, ISBN978 90 351 3799 8

Olle Spoelstra e.a., Denken over democratie
Lemniscaat, Rotterdam, 2021, ISBN 978 90 477 1374 6

Staatscommissie; Grondwet, Rapport staatscommissie Grondwet
november 2010 www.staatscommissiegrondwet.nl

Staatscommissie; Tekstoverzichten bij het eindrapport van de Staatscommissie van advies inzake de Grondwet en de Kieswet
Ministerie van Binnenlandse Zaken, 1971

Staatscommissie parlementair stelsel (geïnstalleerd op 13-2-2017), Probleemverkenning
www.staatscommissieparlementairstelsel.nl, Den Haag, oktober 2017

Staatscommissie Parlementair Stelsel, Lage drempels, hoge dijken. Democratie en rechtsstaat in balans
www.staatscommissieparlementairstelsel.nl, Den Haag, december 2018
Boom uitgevers, Amsterdam, 2018, ISBN 978 90 2442 6690

Staatsregeling voor het Bataafsche volk
H.C.A. Thieme, Zutphen, 2e druk, 1801

T. Sybenga, De Grondwet van 1987 toegelicht ook in verband met de praktijk
's-Gravenhage, Martinus Nijhoff, 1921, zesde bijgewerkte druk

Twan Tak, Democratie in relatie tot Recht en Politiek
Wolters Kluwer, Deventer, 2017, ISBN 978 90 131 4137 5

A.Q.C. Tak, Democratisch manifest voor een globaliserende samenleving
Wolters Kluwer, Deventer, 2016, ISBN 978 90131 39938

G.F.M. van der Tang, Grondwetsbegrip en grondwetsidee
Sanders instituut en Gouda Quint, Rotterdam, proefschrift 26 november 1998, ISBN 90 387 0669 3

B.D.H. Tellegen Azn., Overzicht van het tot stand komen der Grondwet van 1814
M. de Waal, Groningen, 1912

Theatergroep De Nieuw Amsterdam (DNA) De grondwet , 8 eenakters in 3 theaters
International Theatre en Film Books, Amsterdam, 2004, ISBN 90 640 3653 5

J.R. Thorbecke, Proeve van herziening der grondwet volgens de aanteekening van Mr. J.R. Thorbecke
H.W. Hazenberg en Comp., Leyden, 1840

J.R. Thorbecke, Aanteekening op de Grondwet door Mr. J.R. Thorbecke
Johannes Müller, Amsterdam, 1839, eerste uitgave, één deel

J.R. Thorbecke, Aanteekening op de Grondwet door Mr. J.R. Thorbecke
Johannes Müller, Amsterdam, 1841, tweede uitgave, twee delen

J.R. Thorbecke, Over de hervorming van ons kiesstelsel
P.H. van den Heuvell, Leyden, 1842

J.R. Thorbecke c.s., Het ontwerp van Grondwetsherziening
Voorstel van de '9 mannen - Luzac, van Dam van Isselt, van Rechteren van Appeltern, de Kempenaer, Storm, Wichers, van Heemstra; Anemaet ontbreekt hier als ondertekenaar
Van Bolhuis Hoitsma, Groningen, 1845

J.R. Thorbecke, Bijdrage tot de herziening der Grondwet
P.H. van den Heuvell, Leiden, 1848

J.R. Thorbecke, Staatsinrigting en Staatsbestuur
bewerkt door J.P. Duyverman
uitg. mij. S. Gouda Quint - D. Brouwer en zoon, Arnhem, 1968

TH. van Tijn, Schoolstrijd en partijvorming in Nederland
Meulenhoff, Amsterdam, 1967, 2e druk

Herman Tjeenk Willink, Niet de beperking, maar de ruimte. Beschouwingen over democratie en rechtsstaatBoom Juridische uitgevers, Den Haag, 2012, ISBN 978 90 8974 548 4

Herman Tjeenk Willink, Kan de overheid crises aan?
Prometheus, Amsterdam, 2021, 3e druk, ISBN 978 90 446 4852 2

Uilenspiegel's prentenboek voor groote menschen, Nederland onder de grondwet van 1887
Nijgh en Van Ditmar, Rotterdam, ong. 1900 (bij 30-jarig bestaan van het weekblad Uilenspiegel)

Uitleg 225, L.O. - wet 1920
Weekblad van het Departement van Onderwijs en Wetenschappen
Staatsuitgeverij, 's-Gravenhage, 30 december 1970

Universele verklaring van de rechten van de mens en Verdrag inzake de rechten van het kind
Met een voorwoord van Farah Karimi
uitgeverij Atlas Contact, Amsterdam/Antwerpen, ISBN 978 90 45 035390

Wilfried Uitterhoeve, 1813 - Haagse bluf, de korte chaos van de vrijwording
Vantilt, Nijmegen, 2013, ISBN 94 600 4121 1

J. Valkhoff, Grondwet en maatschappij in Nederland 1848-1948
De Kern, Den Haag, 1948

Vereeniging voor vrouwenkiesrecht, Gedenkboek bij het 25-jarig bestaan van de Vereeniging voor vrouwenkiesrecht 1894-1919
Electrische drukkerij 't Kasteel van Aemstel, Amsterdam, 1919

C.E.H.J. Verhoef, Inperking vrijheid van onderwijs
De maatschappelijke noodzaak tot herziening van artikel 23 van de grondwet
Uitgeverij Aspekt, Soesterberg, 2015, ISBN 978 94 6153 595 5

Jos Verhulst & Arjen Nijeboer, Directe democratie
Feiten, argumenten en ervaringen omtrent het referendum
www.democratie.nu, Brussel 2007, ISBN 978 90 7882 001 7

W. Verkade, Overzicht der staatkundige denkbeelden van Johan Rudolf Thorbecke
Van Loghum Slaterus, Arnhem, 1935

B.P. Vermeulen, De vrijheid van geweten, een fundamenteel rechtsprobleem
Gouda Quint, Arnhem, 1989, ISBN 90 600 0607 0

J.H.W. Verzijl, De nieuwe bond der vereenigde naties - verzameling van documenten
Vrij Nederland, Amsterdam, 1945

M.J. Vetzo, Janneke Gerards & R. Nehmelman, Algoritmes en grondrechten
Boom juridisch, Den Haag / Universiteit Utrecht, 2018, ISBN 978 94 6290 541 2
(+ aanbiedingsbrief van minister Ollongren aan de Tweede Kamer d.d. 28 maart 2019)

F. Vlemminx, Een nieuw profiel van grondrechten
Boom, Den Haag, 2002, 3e voll. herz. druk, ISBN 90 5454 170 9

J. van Vloten, Thorbecke's standbeeld - Nederlandsche staats- en volks-bespiegelingen
J. Rinkes Jr. Arnhem, 1876

Wim Voermans, Het verhaal van de Grondwet; Zoeken naar wij
Prometheus, Amsterdam, 2019, ISBN 978 90 4464 0014

Wim Voermans, Het land moet bestuurd worden; Machiavelli in de polder
Prometheus, Amsterdam, 2021, ISBN 978 90 446 4685 6

Anne Vondeling, Tweede Kamer: lam of leeuw
Arbeiderspers, Amsterdam, 1e dr. 1976, ISBN 90 295 5447 9

J.C. Voorduin, Geschiedenis en beginselen der Grondwet voor het Koningrijk der Nederlanden
De Grondwet van 1848 'vergeleken met de grondwet, zoo van 1815 als 1840'
C. Bielevelt, Utrecht, 1848

Hendrik Vos, Besluitvorming in de Europese Unie
Acco, Den Haag, 2011, 4e druk, ISBN 978 90 334 8415 5

Het Vrouwen-Comité voor Maatschappelijke Opvoeding en Voorlichting, Wat vrouwen weten moeten
Standpunten van de voornaamste staatkundige partijen over vrouwenkiesrecht.
H.D. Tjeenk Willink & Zoon, Haarlem, 1919

Eva Y. van Vugt, De Staten-generaal vertegenwoordigen het geheele Nederlandsche volk
Een onderzoek naar de veranderingen in de betekenis van artikel 50 Grondwet tussen 1814 en 1983
Boom juridisch, Den Haag, 2021, ISBN 978 94 6290 959 5 

Mathijs van de Waardt, De man van 1848 – Dirk Donker Curtius
Uitgeverij Vantilt, Nijmegen, 2019, ISBN 978 94 6004 418 2

Waling, Geerten, 1848, Clubkoorts en revolutie; Democratische experimenten in Parijs en Berlijn
Vantilt, Nijmegen, 2016, ISBN 978 94 6004 270 6

Wetboek Napoleon ingerigt voor het Koningrijk Holland
Ter Koninklijke Staatsdrukkerij, 1809

Wetteksten, Statuut, Grondwet en aanverwante wet-en regelgeving
Kluwer, Deventer, editie 2010-2011, ISBN 90 130 7604 2

Rob Wijnberg, In Dubio - Vrijheid van meningsuiting als het recht om te twijfelen
Prometheus, Amsterdam, 2010, ISBN 9044 616 38 5

P.H. Witkamp, Gedenkboek van Neerland's vijftigjarig grondwettig volksbestaan
J.P. Revers, Dordrecht, 1865

Willem Witteveen, De wet als kunstwerk. Een andere filosofie van het recht.
Boom, Amsterdam, 2014, ISBN 978 90 8953 335 7

Europees recht en mensenrechten

F. Amtenbrink e.a., Europees recht
Boom, Den Haag, 2010, ISBN 90 897 4297 1

R. Barents & L.J. Brinkhorst, Grondlijnen van Europees recht
Kluwer, Deventer, 2012, 13e druk

T. Barkhuysen en M.L. van Emmerik, Europese grondrechten en het Nederlandse bestuursrecht
De betekenis van het EVRM en het EU-Grondrechtenhandvest

Wolters Kluwer, Deventer, 2017, ISBN 978 90 13 14056 9

L.F.M. Besselink, e.a., Grondwet voor Europa - Wettekst en vergelijking met de geldende basisverdragen
SDU, Den Haag, 2005/2006, ISBN 90 540 9481 8

Daan Bronkhorst (samenstelling), Encyclopedie van de menselijkheid
Amnesty International, Breda, 2007, ISBN 90 445 1019 5

Deniz Coskun, Cultuur van de mensenrechten - Een rechtsfilosofische inleiding
WLP, Nijmegen, 2006, ISBN 90 585 0191 2

Europese basisverdragen (EU-Verdrag, EU-Werkingsverdrag,
EU-Handvest van de Grondrechten, Verdrag van Lissabon)
Kluwer, Deventer, 2010, ISBN 90 130 7658 5 (7e editie)

Europese basisverdragen (Verdrag betreffende de Europese Unie; Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie; Handvest van de Grondrechten van de Europese Unie; Verdrag van Lissabon; Protocollen en verklaringen)
Wolters Kluwer Nederland, 2016, ISBN 978 90 131 3656 2 (9e editie)

L.F.M. Besselink, e.a., Het Staatsrecht van 7 Europese landen
Wolters Kluwer, Deventer, 2018 (9e druk), ISBN 978 90 13 13370 7

Europese Commissie, Mijn grondrechten in de Europese Unie
Collectie Het Miniboek, ISBN 2 84400 357 5 (Ned. uitgave, 'niet bestemd voor de verkoop')
Europese Commissie, Nice, 7 december 2000, ISBN 92 894 5798 8

W.J. Goslinga, De rechten van den mensch en burger
Een overzicht der Nederlandsche geschriften en verklaringen; proefschrift; kaartje receptie promotie; 13 stellingen

A.J. Oranje, 's-Gravenhage, 1936

Home Academy (i.s.m. Amnesty International), Mensenrechten
6 cd's met hoorcolleges over mensenrechten, www.home-academy.nl ISBN 90 853 0644 3

F.M.J. den Houdijker, Afweging van grondrechten in een veellagig rechtssysteem - De toepassing van het proportionaliteitsbeginsel in strikte zin door het EHRM en het HvJ EU
WLP, Nijmegen, 2012, ISBN 978 90 5850 880 5

Peter C. Kop, Mens en burger - Een geschiedenis van de grondrechten
Walburg Pers, Zutphen, 2009, ISBN 90 573 0650 1

J.C. Leeuwestijn (vert.), Leerboek der Rechten van den Mensch -naar het Engelsch
1794, oorspronkelijk: The catechism of Man

Mirjam de Mol, De directe werking van de grondrechten van de Europese Unie
Wolf Legal Publishers (WLP), Oisterwijk, 2014, ISBN 978 94 6240 166 2

R.H. van Ooik, De Europese Unie na het Verdrag van Lissabon, Europa in beeld
Kluwer, Deventer, 2009, ISBN 90 130 6966 2

Thomas Paine, Rechten van den Mensch of de aanval van den heer Burke op de Fransche omwenteling
J. Meyer en H. Brongers, Rotterdam, 1791

David Van Reybrouck & Peter Vermeersch, Neem bijvoorbeeld graniet; De Europese Grondwet in verzen
De Bezige Bij, Antwerpen, 2015, ISBN 978 90 234 6984 1

Joost Rosendaal, Staatsregeling voor het Bataafsche volk 1798 - De eerste Grondwet van Nederland
Vantilt, 2005, ISBN 90 775 0336 6

Universele verklaring van de rechten van de mens en Verdrag inzake de rechten van het kind
Met een voorwoord van Farah Karimi
uitgeverij Atlas Contact, Amsterdam/Antwerpen, ISBN 978 90 45 035390

J.H.W. Verzijl, De nieuwe bond der vereenigde naties - verzameling van documenten
Vrij Nederland, Amsterdam, 1945

Hendrik Vos, Besluitvorming in de Europese Unie
Acco, Den Haag, 2011, 4e druk, ISBN 978 90 334 8415 5

Grondwetsartikelen

Artikel 1 Grondwet

Commissie Gelijke Behandeling, Oordelenbundel 2011
te downloaden via www.cgb.nl

Marius Duker, Legitieme straftoemeting
Een onderzoek naar de legitimiteit van de straftoemeting in het licht van het gelijkheidsbeginsel, het democratiebeginsel en het beginsel van een eerlijke procesvoering
Boom Juridische uitgevers, Den Haag, 2003, ISBN 90 5454 263 2

Artikel 4 Grondwet

Fleur de Beaufort, e.a., Tussen geschiktheid en grondrecht - De ontwikkeling van het Nederlandse kiesrecht vanaf 1795
Amsterdam University Press B.V., Amsterdam, 2018, ISBN 978 94 6298 610 7

George van den Bergh, Wat te doen met Anti democratische partijen?
De oratie van George van den Bergh uit 1936; mmv. Bastiaan Rijpkema e.a.
Elsevier boeken, Amsterdam, 2014 ISBN 978 90 3525 200 4

Hansko Broeksteeg, Ronald Tinnevelt (red.), Politieke partijen als anomalie van het Nederlandse staatsrecht
Kluwer, Deventer, 2015, ISBN 978 90 1313 154 3

Frank Hendriks, Democratie onder druk - Over de uitdaging van de stemmendemocratie
Van Gennep, Amsterdam, 2012, ISBN 978 94 6164 182 3

Frank Hendriks e.a., Democratische zegen of vloek? Aantekeningen bij het referendum
University Press, Amsterdam, 2017, ISBN 978 94 6298 705 0

Jos de Jong, Democratie in de kinderschoenen; Twee referenda over de eerste Nederlandse Grondwet 1797-1798
Vantilt Uitgeverij, Nijmegen, 2018, ISBN 978 94 6004 398 7

Koen van der Krieken, Het lokale referendum in Nederland
Een verkenning van de lokale referendumpraktijk in Nederland en scenario's voor de toekomst
Tilburg University, juni 2015, downloaden van www.kennisopenbaarbestuur.nl

J. Loots, Voor het volk, van het volk
Wereldbibliotheek, juni 2004, ISBN 90 284 2027 4

David Van Reybrouck, Tegen verkiezingen
De Bezige Bij, Amsterdam, 2013, ISBN 978 90 234 7459 3

J.R. Thorbecke, Over de hervorming van ons kiesstelsel
P.H. van den Heuvell, Leyden, 1842

Vereeniging voor vrouwenkiesrecht, Gedenkboek bij het 25-jarig bestaan van de Vereeniging voor vrouwenkiesrecht 1894-1919
Electrische drukkerij 't Kasteel van Aemstel, Amsterdam, 1919

Jos Verhulst & Arjen Nijeboer, Directe democratie
Feiten, argumenten en ervaringen omtrent het referendum
www.democratie.nu, Brussel 2007, ISBN 978 90 7882 001 7

Het Vrouwen-Comité voor Maatschappelijke Opvoeding en Voorlichting, Wat vrouwen weten moeten
Standpunten van de voornaamste staatkundige partijen over vrouwenkiesrecht.
H.D. Tjeenk Willink & Zoon, Haarlem, 1919

Artikel 6 Grondwet

H.A. Post, Vrijheid van godsdienst in een democratische samenleving (diss.)
's-Gravenhage, Boom, 2014, ISBN 978 90 8974 999 4

Artikel 7 Grondwet

Lodewijk Asscher, Communicatie Grondrechten
Otto Cramwinckel, Amsterdam, 2002, ISBN 90 757 2745 3

W.I.M. van Calcar, Vrijheid van meningsuiting in historisch en taalkundig perspectief
Tirade, www.tirade.nl, februari 2012, nr. 442, pag. 56-64, ISBN 90 282 1072 1

Dirk Donker Curtius, Pleitrede (-) voor den Hoogen Raad der Nederlanden ten behoeve van C.A. Thieme drukker en uitgever der Arnhemsche Courant, requirant in cassatie, uitgesproken den 12den Julij 1839
Thieme, Arnhem, 1839

Marc van Dijk, Wij zijn de politiek; Het denken van Daan Roovers
Anbo|Anthos, Amsterdam, 2019, ISBN 978 90 263 4791 7
(met name hoofdstuk 1: Mag je alles zeggen? Over de vrijheid van meningsuiting)

Everhardus Diemer, Vrijheid van Drukpers, (academisch proefschrift)
Libertas Drukkerijen, Rotterdam-Utrecht, 1937

Afshin Ellian, Gelijn Molier, Tom Zwart (red.), Mag ik dit zeggen? - Beschouwingen over de vrijheid van meningsuiting
Boom, Den Haag, 2011, ISBN 90 8974 594 1

Esther Janssen en Aernout Nieuwenhuis,
'De verhouding tussen Vrijheid van Meningsuiting en Discriminatie in het Wilders proces:
een analyse van het 'proces van de eeuw'
NJCM-Bulletin, IViR, pag. 177-207

P. Lemmens, Preadvies. Vrijheid van meningsuiting. Een grondrecht ingebed in plichten en verantwoordelijkheden.
Kluwer, Deventer, 2005, ISBN 90 13 03069 6

J.M. de Meij, Uitingsvrijheid
Otto Cramwinckel Uitgever, Amsterdam, 2e druk 1996, ISBN 90 7189 464 9

Rob Wijnberg, In Dubio - Vrijheid van meningsuiting als het recht om te twijfelen
Prometheus, Amsterdam, 2010, ISBN 9044 616 38 5

Artikel 9 Grondwet

De Nationale ombudsman, Demonstreren, een schurend grondrecht
Eigen uitgave, 14-3-2018, rapportnummer: 2018/015

Berend Roorda, Het recht om te demonstreren
Boom uitgevers, Den Haag, 2016, ISBN 978 94 629 0275 6

C.J.M. Schuyt, Recht, orde en burgerlijke ongehoorzaamheid
Universitaire Pers Rotterdam, 1972, ISBN 90 237 6226 6

Artikel 10 Grondwet

Bert Jaap Koops e.a., Recht naar binnen kijken - een toekomstverkenning van huisrecht, lichamelijke integriteit en nieuwe opsporingstechnieken
Iter-reeks nr. 70, uitgegeven door Ejure, www.ejure.nl, 2004

Bart Custer (eindredactie), De bescherming van persoonsgegevens; acht Europese landen vergeleken
SDU Uitgevers, Den Haag, 2017, ISBN 978 90 12400862

Artikel 13 Grondwet

J.A. Hofman, Vertrouwelijke communicatie
VU / eigen beheer, proefschrift, 9-2-1995

Bert-Jaap Koops ea., Verkeersgegevens en artikel 13 Grondwet, Een technische en juridische analyse van het onderscheid tussen verkeersgegevens en inhoud van communicatie
Wolf Legal Publishers (WLP), Oisterwijk, 2014, ISBN 978 9462 400 90 0

Artikel 17 Grondwet

B.J.G. Leeuw, Grondwet en eerlijk proces. Een onderzoek naar de eventuele meerwaarde over het opnemen van het recht op een eerlijk proces in de Nederlandse Grondwet
Wolf Legal Publishers (WLP), Oisterwijk, 2013, ISBN 978 94 6240 003 0

Artikel 23 Grondwet

D.Mentink en B.P. Vermeulen, Artikel 23 Grondwet
Elsevier Overheid bv, 's-Gravenhage, 2002, ISBN 90 5749 993 2

Onderwijsraad, Artikel 23 Grondwet in maatschappelijk perspectief
Onderwijsraad, Den Haag, advies nr. 20120071/1003, 2012

T.J. van der Ploeg e.a. (red.), De vrijheid van onderwijs, de ontwikkeling van een bijzonder grondrecht
Lemma BV, Utrecht, 2000, ISBN 90 5189 816 9

Piet de Rooy, Een geschiedenis van het onderwijs in Nederland
Wereldbibliotheek, Amsterdam, 2018, ISBN 978 90 284 2728 0

TH. van Tijn, Schoolstrijd en partijvorming in Nederland
Meulenhoff, Amsterdam, 1967, 2e druk

Uitleg 225, L.O.-wet 1920
Weekblad van het Departement van Onderwijs en Wetenschappen
Staatsdrukkerij, 's-Gravenhage, 30 december 1970

C.E.H.J. Verhoef, Inperking vrijheid van onderwijs
De maatschappelijke noodzaak tot herziening van artikel 23 van de grondwet
Uitgeverij Aspekt, Soesterberg, 2015, ISBN 978 94 6153 595 5

Artikel 50 Grondwet

Eva Y. van Vugt, De Staten-generaal vertegenwoordigen het geheele Nederlandsche volk
Een onderzoek naar de veranderingen in de betekenis van artikel 50 Grondwet tussen 1814 en 1983
Boom juridisch, Den Haag, 2021, ISBN 978 94 6290 959 5 

Artikel 114 Grondwet

Sibo van Ruller, Genade voor recht. Gratieverlening aan ter dood veroordeelden in Nederland 1806-1870
De Bataafsche Leeuw, Amsterdam, 1987, ISBN 90 6707 162 5

 

 

Grondrechten

P.W.C. Akkermans e.a., Grondrechten - Grondrechten en grondrechtbescherming in Nederland
Kluwer, Deventer,2005, 4e druk, ISBN 90 130 2231 6

T. Barkhuysen e.a., Adequate rechtsbescherming bij grondrechtenbeperkend overheidsingrijpen
Kluwer, Deventer, 2014, ISBN 978 90 13 12123 0

A. Bastmeijer, Aantasting van grondrechten in Nederland
Amsterdam, 2009 (masterscriptie, niet in de handel) te downloaden via site www.burojansen.nl

Henriette L.T. de Beaufort, Gijsbert Karel van Hogendorp - Grondlegger van het Koninkrijk
AD. Donker, Rotterdam, 1979, 4e herz. dr., ISBN 90 6100 160 9

J.TH.J. van den Berg en J.J. Vis, De eerste honderdvijftig jaar - Parlementaire geschiedenis van Nederland 1796-1946
Bert Bakker, Amsterdam, 2013

C. de Boer (red.) e.a., Constitutionele bronnen van Nederlandse rechtsgeschiedenis
Ars Aequi Libri, Nijmegen, 2007, ISBN 90 691 6661 2

J.C. Boogman, Rondom 1848 - De politieke ontwikkeling van Nederland 1840-1858
Unieboek, Bussum, 1978, ISBN 90 228 3829 3

A.M. Bos, De voorgeschiedenis van de grondrechten
Kluwer, Deventer, 1976, ISBN 90 268 0896 8

J.T. Buijs, De Grondwet, toelichting en kritiek
P. Gouda Quint, Arnhem, 1883, 3 delen

Paul Cliteur, Bardot, Fallaci, Houellebecq, Wilders - Juridische vervolging van religiekritiek en vreemdelingenvrees
Uitgeverij de blauwe tijger, Groningen, 2016, ISBN 978 92 92161 25 3

H.T. Colenbrander, Ontstaan der Grondwet (bronnenverzameling 1e deel 1814; 2e deel 1815)
Martinus Nijhoff, 's Gravenhage, 1908

J.P. Duyverman, Uit de geheime dagboeken van Aeneas Mackay, dienaar des konings 1806-1876
De Haan/Unieboek BV, Houten, 1987, ISBN 90 269 4773 9

H. Franken, Rapport van de Commissie 'Grondrechten in het digitale tijdperk'
www.minbzk.nl/gdt, Den Haag, 2000

Robert Fruin, Geschiedenis der Staatsinstellingen in Nederland tot den val der Republiek
Martinus Nijhoff, 's-Gravenhage, 1980, ISBN 90 247 9022 0

Janneke Gerards, Het prisma van de grondrechten (inaugurele rede)
Radboud Universiteit, Nijmegen, 2011, ISBN 978 90 818108 0 7

Janneke Gerards (red.), Grondrechten, De nationale, Europese en internationale dimensie
Ars Aequi Libri, Nijmegen, 2013, ISBN 90 691 6920 0

Frans Grijzenhout, Niek van Sas, Wyger Velema (red), Het Bataafse experiment - Politiek en cultuur rond 1800
Vantilt, Nijmegen, 2013, ISBN 978 94 6004 132 7

Ido de Haan e.a. (red.), Een nieuwe staat. Het begin van het Koninkrijk der Nederlanden
Prometheus - Bert Bakker, Amsterdam, 2013, ISBN 978 90 351 4067 7

Edwina Hagen, President van Nederland - Rutger Jan Schimmelpenninck (1761-1825)
Balans, Amsterdam, 2012, ISBN 978 94 600 3307 0

J. Hallebeek, A.J.B. Sirks (red.), Nederland in Franse schaduw; recht en bestuur in het Koninkrijk Holland (1806-1810)
Uitgeverij Verloren, Hilversum, 2006, ISBN 90 6550 906 2

A.W. Hins (red.) en A.J. Nieuwenhuis, Hoofdstukken Grondrechten
Ars Aequi Libri, Nijmegen, 2011, ISBN 90 691 6735 0

F. Baron van Hogendorp, Gijsbert Karel van Hogendorp in 1813, nagelaten geschrift
Martinus Nijhoff, 's Gravenhage, 1876

Jeroen Koch, Jeroen van Zanten, Dik van der Meulen, Koningsbiografieën Willem I, Willem II, Willem III
Boom, Den Haag, 2013, ISBN 90 8953 137 8

J.F. Martinet, Het vereenigd Nederland
Johannes Allart, Amsterdam, 1788

Edwin van Meerkerk, De gebroeders Van Hogendorp - botsende idealen in de kraamkamer van het koninkrijk
Atlas Contact, Amsterdam, 2013, ISBN 978 90 450 1933 8

R. Nehmelman, C.W. Noorlander, Horizontale werking van grondrechten
Kluwer, Deventer, 2013, ISBN 90 13 11854 4

Ministerie van Binnenlandse zaken en Koninkrijksrelaties, De Grondwet herzien, 25 jaar later, 1983-2008
Directie constitutionele zaken en wetgeving, Den Haag, 2008, ISBN 978 90 5414 143 3

E. van Raalte, De Grondwet - Wijzigingen van 1956
Samsom, Alphen aan den Rijn, 1957

A.J. Graaf van Randwijck, De geschiedenis der zeven en twintig ontwerpen van wet tot herziening der Grondwet in 1847-1848
P.J. Kraft, 's Gravenhage, 1879

Mart Rutjes, Door gelijkheid gegrepen - Democratie, burgerschap en staat in Nederland 1795-1801
Vantilt, Nijmegen, 2012, ISBN 978 94 6004 108 2

Niek van Sas, Bataafse terreur - de betekenis van 1798
Daendelslezing, 21 januari 2011
Vantilt, Nijmegen, 2011, ISBN 978 94 6004 084 9

J.H. van der Schaaf, Proeve van vergelijking tusschen Nederland, als gemeenebest in 1743, en Nederland, als koningrijk in 1843, zoo in betrekking tot deszelfs staatkundigen, als zedelijken toestand
Amsterdam, Weyringh & Van der Haart, 1848

P. van der Schelling, De aloude vrijheid, staatsregeering, en wetten der Batavieren; vergeleeken met die van laater tyden
Philippus en Jakobus Losel, Rotterdam, 1746

Diederick Slijkerman, Wonderjaren, Gijsbert Karel van Hogendorp, wegbereider van Nederland
Bert Bakker, Amsterdam, 2013, ISBN978 90 351 3799 8

Staatscommissie; Grondwet, Rapport staatscommissie Grondwet
november 2010 www.staatscommissiegrondwet.nl

Staatscommissie; Tekstoverzichten bij het eindrapport van de Staatscommissie van advies inzake de Grondwet en de Kieswet
Ministerie van Binnenlandse Zaken, 1971

J.R. Thorbecke, Aanteekening op de Grondwet door Mr. J.R. Thorbecke
Johannes Müller, Amsterdam, 1839, eerste uitgave, één deel

J.R. Thorbecke, Aanteekening op de Grondwet door Mr. J.R. Thorbecke
Johannes Müller, Amsterdam, 1841, tweede uitgave, twee delen

J.R. Thorbecke, Proeve van herziening der grondwet volgens de aanteekening van Mr. J.R. Thorbecke
H.W. Hazenberg & Comp., Leyden, 1840

J.R. Thorbecke, Bijdrage tot de herziening der Grondwet
P.H. van den Heuvell, Leiden, 1848

Wilfried Uitterhoeve, 1813 - Haagse bluf, de korte chaos van de vrijwording
Vantilt, Nijmegen, 2013, ISBN 94 600 4121 1

B.P. Vermeulen, De vrijheid van geweten, een fundamenteel rechtsprobleem
Gouda Quint, Arnhem, 1989, ISBN 90 600 0607 0

M.J. Vetzo, Janneke Gerards & R. Nehmelman, Algoritmes en grondrechten
Boom juridisch, Den Haag / Universiteit Utrecht, 2018, ISBN 978 94 6290 541 2
(+ aanbiedingsbrief van minister Ollongren aan de Tweede Kamer d.d. 28 maart 2019)

F. Vlemminx, Een nieuw profiel van grondrechten
Boom, Den Haag, 2002, 3e voll. herz. druk, ISBN 90 5454 170 9

Grondwet

P.W.C. Akkermans, De kwetsbare Grondwet
Rede uitgesproken bij de aanvaarding van het ambt van gewoon hoogleraar in het staats- en bestuursrecht aan de faculteit der rechtsgeleerdheid van de Erasmus universiteit Rotterdam
W.E.J. Tjeenk Willink, Zwolle, 1985, ISBN 90 271 23365

P.W.C. Akkermans e.a., de Grondwet
W.E.J. Tjeenk Willink, Zwolle, 2e druk 1992, ISBN 90 271 3015 9

André Alen (red.), e.a., De Grondwet van het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden van 1815
Boom Juridische uitgevers, 1e dr. 2016, ISBN 978 94 6290 181 0

T. Barkhuysen e.a., De Nederlandse Grondwet geëvalueerd: anker of verdwijnpunt?
Kluwer, Alphen aan den Rijn, 2009, ISBN 978 90 130 6944 0

P.P.T. Bovend'Eert e.a., Grondwet, Tekst & Commentaar
Kluwer, Deventer, 2009, 3e druk, ISBN 978 90 130 6166 6

P.P.T. Boven'Eert e.a., Grondwet, Tekst en Commentaar
Wolters Kluwer, Deventer, 2015, 4e druk ISBN 978 90 13 13 12106 3

P.P.T. Boven'Eert e.a., Grondwet en Statuut, Tekst & Commentaar
Wolters Kluwer, Deventer, 2018, 5e druk, ISBN 978 90 13 14 837 4

H.T. Colenbrander, De Bataafsche republiek
Meulenhoff & Co., Amsterdam, 1908 (Ned. Hist. Bibliotheek, 1e deel)

D.J.H. van Dijk & H.F. Massink (red.), Groen en de grondwet; De betekenis van Groen van Prinsterers visie op de grondwet van 1848
Uitgeverij J.J. Groen en Zoon, Heerenveen, 1998, ISBN 90 5030 899 6

Grondwet

Ontwerp van eene Grondwet voor de Vereenigde Nederlanden
In 's Gravenhage, ter Algemeene 's Lands-drukkerij, 1814

Ontwerp van Grondwet voor het Koningrijk der Nederlanden met het RAPPORT deswegens aan den Koning gedaan door de Commissie tot herziening der Grondwet van de Vereengigde Nederlanden.
In 's Gravenhage, ter Algemeene 's Lands drukkerij, 1815

Grondwet voor het Koningrijk der Nederlanden
Te Deventer, J.PH de Lange, 1816

Grondwet voor het Koningrijk der Nederlanden
Gedrukt bij A. Wahlen, Voor Brest van Kempen, Boekverkooper, 1825

Grondwet voor het Koningrijk der Nederlanden
Joh. Enschedé en zonen, Haarlem, 1861 (mini uitg. 4,5 x 6,5 cm)

Grondwet 1901
Grondwet voor het Koningrijk der Nederlanden, uitgegeven door Mr. K. Meijer Wiersma
Met verwijzing naar correspondeerende artikelen der grondwetten van 1815 en 1848, met een genealogische tabel.
P. Noordhoff, Groningen, 1901, 2e druk

De Grondwet met aanteekening der gelijksoortige bepalingen van vroegeren tijd - bij elk artikel
's Gravenhage, boekh. vh. gebr. Belinfante, 6e rode uitgave, 1918

Grondwet voor het Koninkrijk der Nederlanden, (tekst 1956, bijgewerkt tot 1 april 1960)
P. Noordhoff N.V., Groningen, z.j.

Grondwet voor het Koninkrijk der Nederlanden, naar de wijziging van 1922 met aantekeningen van de wetten ter uitvoering, eenige dier wetten zelve, als bijlagen, en alphabetisch register.
door Dr. J. de Lange, Referendaris ter Gemeente-Secretarie van Utrecht
W.E.J. Tjeenk Willink, Zwolle, 1924

Grondwet voor het Koningrijk der Nederlanden 1901, uitgegeven door Mr. K. Meijer Wiersma
Met verwijzing naar correspondeerende artikelen der grondwetten van 1815 en 1848, met een genealogische tabel.
P. Noordhoff, Groningen, 1901, 2e druk

Grondwet voor het Koninkrijk der Nederlanden, naar de wijziging van 1922 met aantekeningen van de wetten ter uitvoering, eenige dier wetten zelve, als bijlagen, en alphabetisch register.
door Dr. J. de Lange, Referendaris ter Gemeente-Secretarie van Utrecht
W.E.J. Tjeenk Willink, Zwolle, 1924, tweede druk

Grondwet voor het Koninkrijk der Nederlanden 1922
Met aantekeningen der gelijksoortige bepalingen van vroegere tijd bij elk artikel.
Gebr. Belinfante, 's Gravenhage, achtste druk, 1929, 8e rode uitgave

Grondwet 1949 met aantekening der gelijksoortige bepalingen van vroegere tijd bij elk artikel
Tjeenk Willink, Zwolle, 1949, 10e rode uitgave

De Grondwet 1987
Met verwijzing per artikel naar overeenkomstige bepalingen van eerdere grondwetten
W.E.J. Tjeenk Willink, Zwolle, 1994, 12e rode uitgave

Grondwetsherziening
De parlementaire geschiedenis rond de algehele grondwetsherziening
deel I: begin 1967 - september 1969, staatsuitgeverij, 's-Gravenhage, 1973, ISBN 90 12 00265 6
deel II: september 1969 - mei 1971, staatsuitgeverij, 's-Gravenhage, 1973, ISBN 90 12 00266 4
deel III: mei 1971 - december 1977, staatsuitgeverij, 's-Gravenhage, 1978, ISBN 90 12 02124 3

F.A. van Hall, Redevoering ter gedachtenis van Gysbert Karel Graaf van Hogendorp
Bij de erven H. Gartman, Amsterdam, 1835

Van Hasselt, Nederlandse staatsregelingen en grondwetten
Samsom, Alphen aan den Rijn, 1979, 16e druk, ISBN 90 140 2902 0

J. van der Hoeven, De plaats van de grondwet in het constitutionele recht
Tjeenk Willink, Zwolle, 1988 (heruitgave proefschrift + aanvullingen), ISBN 90 271 2788 3

Anton van Hooff, Het Plakkaat van Verlatinge; de eerste onafhankelijkheidsverklaring
Uitgeverij Omniboek, Utrecht, 2018, ISBN 978 9401913119

F.J.A. Huart, Grondwetsherziening 1917 en 1922
S. Gouda Quint, 1925

De Grondwet (van 1948) met aanteekening der gelijksoortige bepalingen van vroegeren tijd
Otto Petri, Rotterdam, 1863, 1e rode uitgave

Coos Huijsen en Geerten Waling (ingeleid en toegelicht door), De geboortepapieren van Nederland
De Unie van Utrecht, De Apologie van Willem van Oranje en het Plakkaat van Verlating in hedendaags Nederlands
Elseviers Politieke bibliotheek deel XII, shop.elsevierweekblad.nl, ISBN 978 90 3521 46 5

C.A.J.M. Kortmann, De Grondwetsherziening 1983
Kluwer, Deventer, 1983, ISBN 90 268 1379 1

I.J.M. Laurillard, Verzameling van eenige belangrijke Grondwets-ontwerpen
Electrische drukkerij S. Viskoper, Den Haag, z.j. (ong. 1911)

G. Leenknegt, E.M.H. Hirsch Ballin, Korte uitleg van de Grondwet
Kluwer, Deventer, 2014, ISBN 978 90 13 12091 2 (ISBN E-book 978 90 13 12092 9)

Karin van Leeuwen, Uit het spoor van Thorbecke
Grondwetsherziening en staatsvernieuwing in naoorlogs Nederland 1945-1983
Boom, Amsterdam, 2013, ISBN 978 94 6105 759 4

Huub Linthorst, Proeve van een verbeterde Grondwet
Boom juridisch, Den Haag, 2018, ISBN 978 94 6290 536 8

J.W.A.C. van Loenen, Tekst der Grondwet volgens de herzieningen van 1887 en 1922
Met aanduiding van de daarin door de herzieningen van 1917 en 1922 gebrachte veranderingen
N. Samsom, Alphen aan den Rijn, 1924

Eric van de Luytgaarden, Man bijt jurist - Grondwetsartikelen in de praktijk van alledag
ASPEKt, Soesterberg, 2006, ISBN 90 591 1493 0

C.F. van Maanen, Aanteekeningen van het verhandelde over de Grondwet van 1814
Blussé en Van Braam, Dordrecht, 1886

K. Meijer Wiersma, Nederlandsche staatswetten
P. Noordhoff, Groningen, 1912; derde veel vermeerderde druk

M.E.H.N. Mout, Plakkaat van Verlatinge; vertaald, ingeleid en van aantekeningen voorzien
Historische uitgeverij, Groningen, 2018 (2edr.), ISBN 978 90 65540 93 5

Olivarius, Staatkundige opmerkingen van Olivarius
XXII Ontwerp van nieuwe grondwet
XXIII De nieuwe grondwet voor het koninkrijk der Nederlanden; toelichting
opm. Olivarius was het pseudoniem van Floris Adrianus van Hall, een conservatieve bestrijder van Thorbecke
P.N. van Kampen, Amsterdam, 1848

Ontwerp van Constitutie voor het Bataafsche volk, door de nationale vergadering ter goed- of afkeuring aan het zelve volk voorgedragen
In den Haag, Ter 's Lands drukkery, 1797, tweede druk

Ontwerp van Staatsregeling voor het Vataafsche Volk, door de Constitueerende Vergadering, ter goedkeuring of afkeuring aan hetzelve volk voorgedragen
In den Haag, Ter 's Lands drukkerij, 1798 (eerste druk)

P.J. Oud, Honderd jaren, Een eeuw van staatkundige vormgeving in Nederland 1840-1940
Van Gorcum, Assen, 1979 (7e herz. dr.), ISBN 90 232 1716 0

J.J. Pelle, In de staatsrechtgeleerde wereld; De politieke geschiedenis van hoofdstuk I van de Grondwet
Gouda Quint, SI-EUR proefschriftenreeks Erasmus Universiteit Rotterdam, 1998, geen ISBN

Jit Peters, Wie beschermt onze grondwet? (oratie)
Vossiuspers UvA, Amsterdam, 2003, ISBN 90 5629 286 2

Max van Poll, Een nieuwe Grondwet, ontwerp eener grondwetsherziening
Samsom N.V., Alphen aan den Rijn, 1946

L.Prakke, T. Koopmans, J.M. Barendrecht, Toetsing; Dient de wetgever de mogelijkheid te bieden, dat de rechter de formele wet toetst aan de Grondwet en ongeschreven rechtsbeginselen, en zo ja, hoe dient deze mogelijkheid dan te worden uitgewerkt? Drie preadviezen.
W.E.J. Tjeenk Willink, Zwolle, 1992, ISBN 90 271 3501 0

Volledige verzameling der PUBLICATIEN van de provisioneele representanten van het volk van Holland en der Staaten Generaal, sederd het begin der revolutie in 1795. Het eerste jaar der Bataafsche vrijheid, tot op den tegenwoordigen dag
Herdinh en du Mortier, Leyden, 1995

W. Roosenboom, De Grondwet, toegelicht uit de gewisselde stukken in beide kamers der Staten-Generaal
De gebroeders Van Cleef, 's Gravenhage, 1888

N.C.F. van Sas (red.), De eeuw van de Grondwet; Grondwet en politiek in Nederland, 1798-1917
Kluwer, Deventer, 1998, ISBN 90 268 33 261

Sander Schroevers, De Nederlandse Grondwet ... op rijm
Ministerie van Binnenlandse zaken en Koninkrijksrelaties, 2014, ISBN 978 90 79646 03 6

A.F. de Savornin Lohman, Onze constitutie
Kemink & Zoon, Utrecht, 4e uitgave 1926

Paul Scholten, Schets van een Korte Grondwet (2016) voor het Koninkrijk der Nederlanden
Wolters Kluwer, Deventer, 2016, ISBN 978 90 13139617

Paul Scholten, Schets van een Korte Grondwet 2021; met vijf grote hervormingen
Oosterbeek, oktober 2021
reacties naar Dit e-mailadres wordt beveiligd tegen spambots. JavaScript dient ingeschakeld te zijn om het te bekijken.

Staatscommissie parlementair stelsel (geïnstalleerd op 13-2-2017), Probleemverkenning
www.staatscommissieparlementairstelsel.nl, Den Haag, oktober 2017

Staatscommissie Parlementair Stelsel, Lage drempels, hoge dijken. Democratie en rechtsstaat in balans
www.staatscommissieparlementairstelsel.nl, Den Haag, december 2018
Boom uitgevers, Amsterdam, 2018, ISBN 978 90 2442 6690

T. Sybenga, De Grondwet van 1987 toegelicht ook in verband met de praktijk
's-Gravenhage, Martinus Nijhoff, 1921, zesde bijgewerkte druk

A.Q.C Tak, Democratisch manifest voor een globaliserende samenleving
Wolters Kluwer, Deventer, 2016, ISBN 978 90 131 3993 8

G.F.M. van der Tang, Grondwetsbegrip en grondwetsidee
Sanders instituut en Gouda Quint, Rotterdam, proefschrift 26 november 1998, ISBN 90 387 0669 3

B.D.H. Tellegen Azn., Overzicht van het tot stand komen der Grondwet van 1814
M. de Waal, Groningen, 1912

J.R. Thorbecke c.s.), Het ontwerp van Grondwetsherziening
Voorstel van de '9 mannen - Luzac, van Dam van Isselt, van Rechteren van Appeltern, de Kempenaer, Storm, Wichers, van Heemstra; Anemaet ontbreekt hier als ondertekenaar
Van Bolhuis Hoitsma, Groningen, 1845

J.R. Thorbecke, Bijdrage tot de herziening der Grondwet
P.H. van den Heuvell, Leiden, 1848

Uilenspiegel's prentenboek voor groote menschen, Nederland onder de grondwet van 1887
Nijgh & Van Ditmar, Rotterdam, ong. 1900 (bij 30-jarig bestaan van het weekblad Uilenspiegel)

J. Valkhoff, Grondwet en maatschappij in Nederland 1848-1948
De Kern, Den Haag, 1948

Wim Voermans, Het verhaal van de Grondwet; zoeken naar wij
Prometheus, Amsterdam, 2019, ISBN 978 90 4464 0014

J.C. Voorduin, Geschiedenis en beginselen der Grondwet voor het Koningrijk der Nederlanden
De Grondwet van 1848 'vergeleken met de grondwet, zoo van 1815 als 1840'
C. Bielevelt, Utrecht, 1848

Mathijs van de Waardt, De man van 1848 – Dirk Donker Curtius
Uitgeverij Vantilt, Nijmegen, 2019, ISBN 978 94 6004 418 2

Geerten Waling, 1848, Clubkoorts en revolutie; Democratische experimenten in Parijs en Berlijn
Vantilt, Nijmegen, 2016, ISBN 978 94 6004 270 6

Wetboek Napoleon ingerigt voor het Koningrijk Holland
Ter Koninklijke Staatsdrukkerij, 1809

Wetteksten, Statuut, Grondwet en aanverwante wet-en regelgeving
Kluwer, Deventer, editie 2010-2011, ISBN 90 130 7604 2

P.H. Witkamp, Gedenkboek van Neerland's vijftigjarig grondwettig volksbestaan
J.P. Revers, Dordrecht, 1865

 

Staatsrecht en rechtsfilosofie

Remieg Aerts, Thorbecke wil het; Biografie van een staatsman
Prometheus, Amsterdam, 2018, ISBN 978 90 351 4479 8

Tinneke Beeckman, Machiavelli's lef
Boom, Amsterdam, 2020, ISBN 978 90 2441 970 8

Erica Benner, Als een vos; Machiavelli's levenslange zoektocht naar vrijheid (vert. Arian Verhuij)
Athenaeum - Polak & Van Gennep, Amsterdam, 2018, ISBN 978 90 2530 814 8

J.J. van Hees van Berkel, Proeve eener beschouwing over geschiedenis en staatsregt vooral in betrekking tot ons vaderland onder de heerschappij der Franken en de regering der graven
N. van der Monde, Utrecht, 1836

M.R.M. Bindraban, e.a., Staatsrecht - kernzaken staats- en bestuursrecht
Kluwer, Deventer, 2010, ISBN 90 130 7221 1

W.A. Bonger, Problemen der demokratie
P. Noordhoff N.V., Groningen-Batavia, 1934, (1e dr.)

Geerten Boogaard, Het wetgevingsbevel; Over constitutionele verhoudingen en manieren om een wetgever tot regelgeving aan te zetten
Wolf Legal Publishers (WLP), www.wolfpublishers.com, Oisterwijk, 2013, proefschrift promotie 15 mei 2013,
ISBN 978 90 5850 999 4

P.J. Boukema, Het geweten als staatsrechtelijk probleem
Samsom, Alphen aan den Rijn, 1972, ISBN 90 14 02066 x

Paul Bovend'Eert, De Koning en de monarchie – Toekomstbestendig?
Wolters Kluwer, Deventer, 2020, ISBN 978 901 316 024 6

P.P.T. Bovend'Eert, Constitutioneel recht
Wolters Kluwer, Deventer, 2015, 7e druk, ISBN 978 90 13 12420 0

Bert van den Braak, De Eerste Kamer. Geschiedenis, samenstelling en betekenis 1815-1995
SDU uitgevers, Den Haag, 1998, ISBN 90 12 08689 2

Hansko Broeksteeg, e.a. (redactie), Bezield Staatsrecht
Een bloemlezing uit de publicaties van Alfons Dölle
Kluwer, Deventer, 2014, ISBN 90 131 2252 7

M.C. Burkens e.a., Beginselen van de democratische rechtsstaat
Inleiding tot de grondslagen van het Nederlandse staats- en bestuursrecht
Wolters Kluwer, Amsterdam, 2017, 8e druk, ISBN 978 90 13 11344 0

Geert Corstens, De rechtsstaat moet je leren; De president van de Hoge Raad over de rol van de rechter
Prometheus-Bert Bakker, Amsterdam, 2014, ISBN 978 90 351 4305 0

Annelien de Dijn, Vrijheid, Een woelige geschiedenis
Alfabet Uitgevers, 2021, ISBN 978 90 213 4009 8

Laurens Dragstra, e.a., Beginselen van het Nederlands Staatsrecht
Wolters Kluwer, Deventer, 2015, 18e druk, ISBN 978 90 13 12914 4

Afshin Ellian, Gelijn Molier en Bastiaan Rijpkema, De strijd om de democratie - Essays over democratische zelfverdediging.
Boom uitgevers, Amsterdam, 2018

Maarten Feteris, m.m.v. Jason van Heusden, De kleine Hoge Raad voor dummies
BBNC uitgevers, Amersfoort, 2019, ISBN 978 90 453 5588 7

S.J. Fockema Andreae, Inleiding tot de Hollandsche Rechts-geleerdheid beschreven bij Hugo de Groot
S. Gouda Quint, Arnhem, 1910, 2 delen, Tweede, vermeerderde uitgave

A.W. Heringa, Staatsrecht
BoomBasics, Den Haag, 2010, 4e druk, ISBN 90 897 4277 3

Ernst Hirsch Ballin, De Koning - Continuïteit en perspectief van het Nederlandse koningschap
Boom, Den Haag, 2012, ISBN 978 90 8974 634 4

Carla Hoetink, Macht der gewoonte; Regels en rituelen in de Tweede Kamer na 1945
Vantilt, Nijmegen, 2018, ISBN 978 94 6004 276 8

Annet Huizing & Margot Westermann, De zweetvoetenman
Over rechtszaken & regels (en een hoop gedoe)
Lemniscaat, Rotterdam, 2017, ISBN 978 90 477 0826 1

Instituut voor Publiek en Politiek, Eenvoudige staatsinrichting
Haasbeek, Alphen aan den Rijn, 7e druk, 2001, ISBN 90 643 7412

H.A. Kamphuis, Stad en lande tijdens de Bataafse Republiek; Bestuurlijke en gerechtelijke verhoudingen in Groningen, 1795-1807
Groninger historische reeks nr. 29, Koninklijke Van Gorcum, Assen, 2005, ISBN 90 232 4080 4

A. Kinneging, P. de Hert, S. Somers (red.), Tocqueville, profeet van de moderne democratie
Lemniscaat, Rotterdam, 2013, ISBN 978 90 477 0451 5

Jeroen Koch, Oranje in revolutie & oorlog; Een Europese geschiedenis 1772-1890
Boom, Amsterdam, 2018, ISBN 978 90 2440 957 0

T. Koopmans, Compendium van het staatsrecht
Kluwer, Deventer, 1987, 5e druk, ISBN 90 268 1721 5

C.A.J.M. Kortmann, Constitutioneel recht
Kluwer, Deventer, 2012, ISBN 978 90 13 07800 8

John Locke, Over het staatsbestuur
Boom, Meppel/Amsterdam, 1988, ISBN 90 6009 850 1 (ing.)

J.M. de Meij, Inleiding tot het staatsrecht
Wolters-Noordhoff, Groningen, 1988, 2e druk, ISBN 90 015 8321 0

G. Molier, De (on)rechtmatigheid van humanitaire interventie
Boom, Den Haag, 2003, ISBN 90 5454 381 7

Montesquieu, Over de geest van de wetten
Boom, Amsterdam, 2006, ISBN 90 8506 072 9

Mentko Nap,  Constitutionele toetsing door de Raad van State
Wolters Kluwer Nederland, Alphen aan den Rijn, 2021, ISBN 978 90 1316 246 2

J.F. Otten, Niccolo Maciavelli, De Vorst (voorafgegaan door Machiavelli, sleutel van onze tijd)
In de knipscheer, Haarlem, 2012, ISBN 978 90 6265 804 6

A. Oudeman (onder toezigt van), De Nederlandsche wetboeken, benevens De Grondwet en eenige andere wetten, besluiten en reglementen
J.B. Wolters en C.M. van Bolhuis Hoitsema, Groningen, 1845

Plato, Politeia
Athenaeum-Polak & Van Gennep, Amsterdam, 1981, ISBN 90 253 1531 3

C.W. van der Pot, Handboek van het Nederlandse staatsrecht
Kluwer, Deventer, 2014, 16e druk, ISBN 978 90 13 12646 4

Pierre Rosanvallon, Democratie en tegendemocratie
Boom, Amsterdam, 2012, ISBN 978 94 6105 017 5

Pierre Rosanvallon, De democratie denken;  Werk in uitvoering
Vantilt, Nijmegen, 2019, ISBN 978 94 6004 430 4

C. de Ru, Inrichting en werking van onze staatkundige samenleving
Stenfert Kroese, Leiden, 1980, 10e druk, 2 dln., ISBN 90 207 0948 8

A.F. De Savornin Lohman, Verzamelde opstellen Staatsrecht
Martinus Nijhoff, 's-Gravenhage, 1921, 3 dln.

Olle Spoelstra e.a., Denken over democratie
Lemniscaat, Rotterdam, 2021, ISBN 978 90 477 1374 6

Herman Tjeenk Willink, Niet de beperking, maar de ruimte. Beschouwingen over democratie en rechtsstaat
Boom Juridische uitgevers, Den Haag, 2012, ISBN 978 90 8974 548 4

Herman Tjeenk Willink, Kan de overheid crises aan?
Prometheus, Amsterdam, 2021, 3e druk, ISBN 978 90 446 4852 2

Wim Voermans, Het land moet bestuurd worden; Machiavelli in de polder
Prometheus, Amsterdam, 2021, ISBN 978 90 446 4685 6

Anne Vondeling, Tweede Kamer: lam of leeuw
Arbeiderspers, Amsterdam, 1e dr. 1976, ISBN 90 295 5447 9

H.D. Tjeenk Willink, Niet de beperking, maar de ruimte. Beschouwingen over democratie en rechtsstaat
Boom, Den Haag, 2012, ISBN 90 897 4548 4

Willem Witteveen, De wet als kunstwerk. Een andere filosofie van het recht.
Boom, Amsterdam, 2014, ISBN 978 90 8953 335 7

Copyright

Deze site is een initiatief van Bertus Boivin (Boivin Tekstproducties) te Assen en Harry J. Wolf te Eelde.
Zij zijn de auteurs van de teksten die op deze site gebruikt worden. Deze teksen mogen niet worden gebruikt zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de auteurs. U kunt de auteurs bereiken via Dit e-mailadres wordt beveiligd tegen spambots. JavaScript dient ingeschakeld te zijn om het te bekijken..

© Bertus Boivin/Boivin Tekstproducties, Assen en H.J. Wolf, Eelde, 2011-2016

 

Disclaimer

U hebt het recht om de informatie op www.nederlandsegrondrechten.nl te raadplegen, voor persoonlijk gebruik te downloaden en te reproduceren mits u de bron vermeldt.

Ongeautoriseerd of oneigenlijk gebruik van de site kan een inbreuk op intellectuele rechten en publicatierechten opleveren.
Bij het ontwikkelen en het onderhoud van www.nederlandsegrondrechten.nl wordt alle zorg besteed aan een actueel en toegankelijk aanbod van de informatie. Bovendien is de site voortdurend in ontwikkeling.

De inhoud van www.nederlandsegrondrechten.nl wordt regelmatig gecontroleerd en geactualiseerd. De makers kunnen echter niet aansprakelijk worden gesteld voor de juistheid, volledigheid en actualiteit van de geboden informatie.

Links naar andere sites houden geen instemming met de inhoud van de betreffende sites in. De links worden u enkel ter informatie aangeboden.

Contact

De makers van deze site, Bertus Boivin en Harry Wolf, nodigen u uit uw opmerkingen, vragen of suggesties over Nederlandse Grondrechten aan hen door te geven.
Stuur uw mailtje naar Dit e-mailadres wordt beveiligd tegen spambots. JavaScript dient ingeschakeld te zijn om het te bekijken..

 

Over deze site


www.nederlandsegrondrechten.nl
is een initiatief van Bertus Boivin en Harry J. Wolf

In 2010 zijn we met dit project begonnen omdat het thema ons al vele jaren bezighoudt. De grondrechten zijn actueler dan ooit, merkten we in de gesprekken die we er in de loop van de tijd over hadden. We besloten om zelf de zaken 'ns zo goed mogelijk op een rijtje te zetten en de actualiteit rond de eerste 23 grondwetsartikelen, waarin de Nederlandse grondrechten verwoord zijn, bij te houden.

Heeft u op- of aanmerkingen over of naar aanleiding van de inhoud van deze site?
Of wellicht heeft u aanvullingen, suggesties of vragen?

We nodigen u van harte uit om uw reactie te mailen naar Dit e-mailadres wordt beveiligd tegen spambots. JavaScript dient ingeschakeld te zijn om het te bekijken..


Bertus Boivin en Harry J. Wolf

 



Nederland geregeld

Onze gezamenlijke betrokkenheid bij de grondrechten en de Nederlandse staatsinrichting, begon eind jaren zeventig toen we beiden als auteur actief waren bij Uitgeverij Ten Brink in Meppel.
Samen met Dick Visser maakte we bij Ten Brink de staatsinrichtingsmethode Nederland Geregeld voor de onderbouw van het voortgezet onderwijs. Het boek verscheen in 1981. (Het was tevens het begin van een jarenlange samenwerking met vormgever Erik Heythekker, destijds werkzaam bij Ten Brink.) In 1988 verscheen een tweede editie van Nederland Geregeld bij Edu'Actief (de 'opvolger' van Ten Brink).

ned ger cover


Om u een indruk te geven van de manier waarop het vak staatsinrichting destijds in het onderwijs kon worden aangeboden - men trok er zelfs tijd voor uit... - vindt u hier de hoofdstukken uit Nederland Geregeld die het meest met de Nederlandse grondrechten te maken hebben.
(Wie het hele boek wil inzien, moet even naar de volgende pagina, daar hebben we om de bestandsgrootte binnen de perken te houden het boek uit elkaar geknipt in drie losse bestandjes.)

Literatuur en links

 

PAS VERSCHENEN

Nu is het aan ons COVER KLEva Rovers, Nu is het aan ons

Eva Rovers signaleert dat in verschillende landen om ons heen inwoners meepraten en meebeslissen over maatschappelijke zaken als klimaat, biodiversiteit en energietransitie. Voor zo’n burgerberaad wordt een groep burgers door het lot aangewezen. Ze krijgen de opdracht samen op zoek te gaan naar oplossingen. Rovers schrijft: 'Geen debat dus, maar een dialoog, geen meningenuitwisseling, maar uitwisselingen van waarden en perspectieven'.
Rovers wil met haar ‘oproep tot echte democratie’ – de subtitel van het boek - laten zien ‘dat de kennis en ervaring van burgers onmisbaar zijn voor het te lijf gaan van de grote problemen van deze eeuw’.

ISBN 978 94 9325 4091, De Correspondent, Amsterdam, 2022

 

 

 

 

 

voermans grondwet

Wim Voermans, Het verhaal van de Grondwet

Het veelgeprezen Verhaal van de Grondwet van hoogleraar Staatsrecht Wim Voermans is inmiddels aan zijn vierde druk toe. De auteur benadert de grondwet als een wereldwijd verschijnsel en laat zien langs welke lijnen grondwetten zich van de klassieke oudheid tot na de val van de Muur ontwikkelden. Van alle 189 grondwetten wereldwijd komt de Nederlandse Grondwet er in het boek goed van af. Voermans noemt onze constitutie ‘bleek en sober’. Of dat erg is? Wim Voermans vindt in elk geval van niet.

ISBN 9 789044 640014, Prometheus, Amsterdam, 2019

 

 

 

 

 

omtzigt

Pieter Omtzigt, Een nieuw sociaal contract

CDA’er Pieter Omtzigt beschrijft zijn ervaringen in Den Haag en probeert aan te geven waarom er zoveel misgaat in ons politieke systeem. Omtzigt schrijft uiteraard ook over de toeslagenaffaire en zijn eerdere strijd tegen corrupte Europese politici. Regelmatig benadrukt hij hoe belangrijk kennis van details is als je misstanden aan wilt pakken. In het boek komt hij met voorstellen hoe je het vertrouwen tussen overheid en burgers kunt herstellen

ISBN 9789044648058, Prometheus, Amsterdam, 2021

 

 

 

 

 

VoermansWim Voermans, Het land moet bestuurd worden

Hoogleraar staatsrecht Wim Voermans publiceert regelmatig over politiek en bestuur in de Nederlandse polder. In zijn nieuwste boek komt hij tot de conclusie dat er sprake is van paalrot in de pijlers van de Nederlandse democratie. Politici weigeren volgens hem onder ogen te zien dat het de hoogste tijd is zaken te veranderen. Voermans schrijft dat de professionalisering ervoor zorgt dat onze bestuurders zich steeds meer kunnen onttrekken aan de controlerende macht van de volksvertegenwoordiging. 'Polderend gaat de democratie ten onder', schreef NRC boven een artikel over het boek.

ISBN 9789044646856, Prometheus, Amsterdam, 2021

 

 

 

 

 

wwconstitute projectw.constituteproject.org - The world's constitutions to read, search and compare

Op deze zeer uitgebreide website vindt u de integrale teksten van vrijwel alle grondwetten ter wereld, maar liefst 189 stuks. De site is ontwikkeld door het Comparative Constitutions Project van de University of Texas in Austin.
U kunt deze grondwetten raadplegen in het Engels, Arabisch en Spaans. De datebase is zo opgezet dat de verschillende grondwetten ook op bepaalde thema's vergeleken kunnen worden.
Altijd al eens willen weten wat er in de grondwet van Noord-Korea staat? Artikel 2 luidt bijvoorbeeld zeer strijdlustig:
The Democratic People’s Republic of Korea is a revolutionary State which has inherited the brilliant traditions formed during the glorious revolutionary struggle against the imperialist aggressors and in the struggle to achieve the liberation of the homeland and the freedom and well-being of the people.

 

koning democratiePaul Bovend'Eert, De Koning en de monarchie - Toekomstbestendig?

Bij Wolters Kluwer verscheen De Koning en de monarchie. Auteur prof. Paul Bovend'Eert probeert in het boek de vraag te beantwoorden of de monarchie in haar huidige vorm in Nederland nog toekomst heeft. Hij schetst de ontwikkeling van de Nederlandse monarchie en geeft daarbij veel voorbeelden uit het verleden gerelateerd aan actuele thema's rond de monarchie.
Paul Bovend'Eert probeert in zijn boek zo concreet mogelijk aan te geven welke aspecten de monarchie meer toekomstbestendig kunnen maken. Hoe bijvoorbeeld om te gaan met de koninklijke onschendbaarheid en de ministeriële verantwoordelijkheid en de vraag of de koning buiten de regering moet worden geplaatst. Veel aandacht ook voor thema's als de rol van de koning bij de kabinetsvorming en de uitgaven voor de monarchie.

ISBN 9789013160246, Wolters Kluwer, Alphen aan den Rijn, 2020

 

 

 

 

 

 

dummies coverMaarten Feteris, De kleine Hoge Raad voor dummies

Maarten Feteris schreef een boek voor iedereen die wil weten hoe de hoogste Nederlandse rechter op het gebied van burgerlijk recht, strafrecht en belastingrecht functioneert. Hij noemt het ‘een kijkje in de keuken van de organisatie en het personeel van de organisatie’. In het laatste hoofdstuk staan interessante samenvattingen van tien belangrijke arresten van de Hoge Raad.

ISBN 978 90 453 5588 7,  BBNC Uitgevers, Amersfoort, 2019

 

 

 

 

 

 

 

Cover Donker CurtiusMathijs van de Waardt, De man van 1848 – Dirk Donker Curtius
ISBN 978 94 6004 418 2, Uitgeverij Vantilt, Nijmegen, 2019

Bij de Grondwet van 1848 denk je automatisch aan Thorbecke. Van der Waardt wijst ons zijn biografie op het belang van Dirk Donker Curtius (1792-1864) voor de Grondwet en het Nederlandse liberalisme. Donker wist de Grondwet destijds met het nodige elan door de Tweede Kamer te loodsen. De flaptekst vermeldt: 'Het boek vertelt het verhaal van een kleurrijk en pragmatisch advocaat en staatsman, die lang als radicaal versleten werd, vervolgens toch zijn gelijk kreeg en uiteindelijk aan de Thorbeckiaanse geschiedschrijving ten onder ging'.
Het boek bevat tal van kostelijke citaten van Donker, zoals deze over de Eerste Kamer die na ruim anderhalve eeuw nog niets van hun actuele karakter hebben verloren. Zo noemde hij de Eerste Kamer 'een waarborg tegen overijling, eene beperking van hartstogten in onrustige tijden, een bolwerk voor de troon – een krachtigen steun der wet'. Of deze: 'In het algemeen is het nut eener Eerste Kamer, hoe dan ook zamengesteld, meer gelegen in het voorkomen van het kwaad dan in het stichten van het goede.
'

 

 

 

 

Veelgestelde vragen

[in ontwikkeling]

Geschiedenis


DE GRONDWETTEN VAN NEDERLAND

 

Cover 1798 300De eerste ‘echte’ Nederlandse grondwet is de Staatsregeling voor het Bataafsche Volk uit 1798. Sindsdien heeft Nederland maar liefst 27 grondwetten gehad. In al die grondwetten liggen de grondrechten van de Nederlandse burgers vast. Tegenwoordig staan er 23 grondrechten in de grondwet. Vroeger waren het er doorgaans veel minder. Nieuwe tijden brachten de Nederlanders nieuwe rechten.

Over de geschiedenis van de Nederlandse grondwet zijn dikke boeken geschreven. Hier vindt u slechts een korte schets. Elders op de site bij de grondwetsartikelen geven we meestal ook een stukje geschiedenis van dat specifieke grondrecht.

 

Staatsregeling voor het Bataafsche Volk (1798)

Tegen het eind van de achttiende eeuw stortte de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden in. Het systeem dat het land zijn Gouden Eeuw geschonken had, liep krakend vast en de revolutie van 1789 in Frankrijk zorgde indirect voor het laatste zetje. Stadhouder Willem V verdween van het toneel en met hem zijn Oranjeaanhang. De patriotten kregen hun Bataafse Republiek pas enigszins op de rails na de Franse inval van 1795 die een definitieve streep onder de geschiedenis zette.
In 1798 kreeg Nederland zijn Staatsregeling voor het Bataafsche Volk waarin vrijheid, gelijkheid en broederschap - de beginselen van de Franse Revolutie - voorop stonden. Deze eerste Nederlandse grondwet telde maar liefst 308 artikelen. Langer dan deze eerste staatsregeling zou onze grondwet nooit worden en lange tijd ook niet meer zo compleet. Van de 23 grondrechten in onze huidige grondwet kwamen maar liefst 21 al in de een of andere vorm in de eerste staatsregeling voor.
Na de Staatsregeling voor het Bataafsche Volk volgden in 1801 en 1805 twee nieuwe staatsregelingen en in 1806 kwam de Constitutie voor het Koningrijk Holland, de tijd van koning Lodewijk Napoleon.

 

Cover 1814 300Grondwet voor het Koningrijk der Nederlanden (1815)

Op 30 november 1813 werd op het strand van Scheveningen de prins van Oranje feestelijk binnengehaald. Enkele dagen haalde hij zijn tegenstanders, die het bewind van zijn vader nog niet vergeten waren, de wind uit de zeilen door te verklaren alleen bereid te zijn de soevereiniteit te aanvaarden als een grondwet de rechten van de burgers van het land zou beschermen.
Bij het maken van de nieuwe grondwet was de vraag in hoeverre de toestand van vóór de komst van de Fransen hersteld zou moeten worden. Gijsbert Karel van Hogendorp had een schets van een nieuwe grondwet gemaakt, naar zijn zeggen door waar mogelijk vast te houden aan gewoonten en instituties waar het Nederlandse volk zo aan gehecht was. Spoedig was duidelijk dat niemand terug wilde naar het provincialisme van de Republiek. Het nieuwe Koninkrijk der Nederlanden dan ook sterk op de eenheidsstaat die de Fransen hier geïntroduceerd hadden.
Op 29 maart 1814 kreeg Nederland zijn nieuwe grondwet toen 448 van de 474 aanwezige notabelen in de Nieuwe Kerk in Amsterdam voor de nieuwe grondwet stemden. De volgende dag werd de prins van Oranje als koning Willem I ingehuldigd.
De grondwet zorgde voor een nieuwe volksvertegenwoordiging met de oude naam Staten-Generaal, maar de macht van het parlement was beperkt. Koning Willem I was staatshoofd en minister-president tegelijk, zijn ministers waren - zoals het woord letterlijk zegt – de dienaren van de koning. ‘Een monarchie getemperd door een constitutie’, in de woorden van koning Willem I zelve.
De grondrechten zelf kwamen er in deze nieuwe grondwet nogal bekaaid van af vergeleken met de vorige constituties, want er stonden slechts drie grondrechten in: de onafhankelijke rechtspraak, de bestaanszekerheid ('het armbestuur en de opvoeding der arm-kinderen') en door de overheid bekostigd openbaar onderwijs.

Het jaar daarop werd Nederland verenigd met België en werd de nog maar een jaar oude Grondwet van 1814 vanwege de noodzakelijke staatkundige veranderingen vervangen door de Grondwet voor het Koningrijk der Nederlanden. Belangrijk nieuw artikel in de Grondwet van 1815 werd art. 4:
Allen die zich op het grondgebied van het Rijk bevinden, hetzij ingezetenen of vreemdelingen, hebben gelijke aanspraak op bescherming van persoon en goederen.
Het is vele edities van de grondwet als art. 4 blijven staan. Pas in de huidige Grondwet van 1983 kwam het als art. 1 Gw te staan met een nadrukkelijk verbod op discriminatie.

 

Cover 1848 300Grondwet voor het Koningrijk der Nederlanden (1848)

In Parijs, Wenen en Berlijn brak in februari en maart 1848 de revolutie uit en overal in Europa leek de gevestigde orde te wankelen, ook in Nederland. Het waren voornamelijk burgers die in verzet kwamen tegen autocratische vorsten en voor zichzelf rechten opeisten.
Vanaf zijn aantreden in 1840 werd koning Willem II geconfronteerd met de erfenis van zijn koppige en autoritaire vader ’koopman-koning’ Willem I. De opkomende liberale beweging onder aanvoering van Johan Rudolph Thorbecke en Dirk Donker Curtius pleitte voor een herziening van de grondwet die de burgers meer invloed zou geven ten koste van de macht van de koning.
Onder invloed van de revoluties over de grens verklaarde Willem II op 13 maart 1848 te zullen instemmen met een vergaande herziening van de grondwet. ‘Gij ziet voor u een man die in 24 uur van zeer conservatief tot zeer liberaal geworden is’, aldus de koning.
Enkele dagen later zaten Thorbecke en Donker Curtius in de commissie die de nieuwe constitutie moest voorbereiden. Zonder noemenswaardige tegenstand kreeg Nederland op 3 november 1848 een - vergeleken met de omringende landen - radicaal liberale grondwet.
De nieuwe Grondwet van 1848 bracht voor het eerst rechtstreekse verkiezingen voor de Tweede Kamer. Kiesrecht hadden vooralsnog alleen mannen en dan ook nog alleen degenen die meer dan een  bepaald bedrag per jaar aan belastingen betaalden. In het nieuwe parlementaire stelsel waren de ministers voortaan zelf politiek verantwoordelijk voor hun optreden. Ze waren alleen verantwoording verschuldigd aan het parlement, het staatshoofd was voortaan onschendbaar. Volgens de grondwet waren ministers geen dienaren meer van de koning, maar waren ze zelf verantwoordelijk. Ze konden niet aanblijven als ze geen steun in het parlement meer hadden.

  • De Grondwet van 1848 kende in art. 3 een algemene bepaling die begon met:
    Allen die zich op het grondgebied van het Rijk bevinden, hetzij ingezetenen of vreemdelingen, hebben gelijke aanspraak op bescherming van persoon en goederen.
  • Een bijzondere nieuwe bepaling in 1848 was art. 10 over de vrijheid van vergadering. Vóór die tijd was het verboden om zonder toestemming vergaderingen van meer dan twintig personen te organiseren. Het nieuwe artikel bleek belangrijk voor de organisatie van de Nederlandse politiek.
  • De vrijheid van godsdienst kreeg in de artikelen 164 tot en met 170 vorm. Tot dan toe moest de regering bijvoorbeeld pauselijke verordeningen vooraf goedkeuren voor ze mochten worden afgekondigd. De nieuwe grondwet zou een belangrijke bijdrage leveren aan de katholieke emancipatie. Reeds in 1853 werd in Nederland de bisschoppelijke hiërarchie hersteld.
  • De vrijheid van onderwijs omvatte behalve bepalingen over het aanbieden van openbaar onderwijs in art. 194 ook de mogelijkheid voor burgers om zelf onderwijs te organiseren:
    Het geven van onderwijs is vrij, behoudens het toezigt der overheid, en bovendien, voor zoover het middelbaar en lager onderwijs betreft, behoudens het onderzoek naar de bekwaamheid en zedelijkheid des onderwijzers.

 

Cover 1917 300Grondwet voor het Koningrijk der Nederlanden (1917)

De Grondwet van 1848 gaf de gegoede burger een stem in de Nederlandse politiek. In de loop van de jaren die erop volgden, kwamen steeds meer Nederlanders voor hun rechten op. Aanvankelijk waren het met name het protestantse en het katholieke deel van de bevolking die een plek onder de zon opeisten. Beide groepen vonden elkaar in een gezamenlijke eis om de staat ook het bijzonder onderwijs te laten subsidiëren. Het veroorzaakte een scheiding van geesten die na verloop van tijd de schoolstrijd ging heten.
Later werd het nog drukker op het politieke toneel dankzij de emancipatiebeweging van arbeiders en vrouwen . De politieke strijd in Nederland spitste zich aan het eind van de negentiende eeuw toe op het algemeen kiesrecht en het algemeen vrouwenkiesrecht.
In 1887 werd voor het eerst na 1848 een uitbreiding van het kiesrecht via een grondwetswijziging gerealiseerd. Dit nieuwe art. 80 wordt vaak het caoutchouc-artikel genoemd (caoutchouc = rubber):
De leden der Tweede Kamer worden regtstreeks gekozen door de mannelijke ingezetenen, tevens Nederlanders, die de door de kieswet te bepalen kenteekenen van geschiktheid en maatschappelijken welstand bezitten (…).

Deze enigszins vage omschrijving van het kiezersvolk zorgde ervoor dat in de jaren die erop volgden, het percentage kiesgerechtigde mannen tussen 1890 en 1910 kon groeien van 14 naar 65 procent van de volwassen mannen.
 De volgende stap was het opnemen  van het algemeen kiesrecht voor alle Nederlandse mannen van 23 jaar en ouder in in de Grondwet van 1917. Er kwam echter nog geen algemeen kiesrecht, want vrouwen kregen op dat moment nog niet direct het actief kiesrecht. Wel werd het vrouwenkiesrecht in 1917 al wel grondwettelijk mogelijk gemaakt in een wijziging van art. 80:
De leden der Tweede Kamer worden rechtstreeks gekozen door de mannelijke ingezetenen, tevens Nederlanders of door de wet als Nederlandsche onderdanen erkend, die den door de wet te bepalen leeftijd, welke niet beneden drie en twintig jaren mag zijn, hebben bereikt en door de vrouwelijke ingezetenen, die aan gelijke voorwaarden voldoen, indien en voor zoover de wet haar, niet uit hoofde van aan het bezit van maatschappelijken welstand ontleende redenen, kiesbevoegd verklaart.

Vijf jaar later werden in de grondwetswijziging van 1922 de laatste plooien met betrekking tot het algemeen vrouwenkiesrecht gladgestreken. De nieuwe Grondwet van 1917 maakte ook een eind aan de schoolstrijd. Een nieuw art. 192 realiseerde de financiële gelijkstelling van openbaar en bijzonder onderwijs. De inhoud van dit artikel komt in grote lijnen overeen met art. 23 in de Grondwet van 1983.

 

Cover 1987 300Grondwet voor het Koninkrijk der Nederlanden (1983)

De jaren zestig zetten de Nederlandse samenleving op haar kop. Overal kwamen jongeren in opstand, burgers eisten meer invloed op het nogal elitair opererende bestuur en grote onzekerheid sloop de Nederlandse politiek binnen. Moest een burgemeester eigenlijk niet door de inwoners van de gemeente worden gekozen? Was het niet gek dat het staatshoofd de formateur benoemde? De nieuwe politieke partij D66 maakte furore dankzij haar vergaande ideeën over de democratisering van de samenleving.
In 1967 benoemde de regering een staatscommissie onder voorzitterschap van oud-premier Jo Cals en hoogleraar staatsrecht André Donner om een advies uit te brengen over een algehele grondwetsherziening. Hun eindrapport verscheen weliswaar in 1971, maar het duurde uiteindelijk tot 17 februari 1983 voor de besluitvorming rond een nieuwe grondwet een feit was.
Bij de voorbereiding van de grondwetswijziging werden door regering en Tweede Kamer maar liefst 38 wetsvoorstellen ingediend waarvan het overgrote merendeel uiteindelijk in de Grondwet van 1983 terechtkwam.
Een niet onbelangrijk deel van de grondwetsherziening van 1983 was cosmetisch van aard. De redactie van een groot deel van de teksten werd gemoderniseerd en flink wat overbodig geachte artikelen verdwenen. De 23 grondrechten kwamen bij elkaar in Hoofdstuk 1 van de Grondwet van 1983 te staan.
Voor het eerst kreeg de Grondwet in de vorm van art. 1 Gw een algemene antidiscriminatiebepaling die het uit 1815 stammende art. 4 verving. Ook nieuw in 1983 was art. 11 Gw waarin het recht op de onaantastbaarheid van het menselijk lichaam werd vastgelegd. Verder werden in de art. 19-22 Gw vier sociale grondrechten aan de klassieke grondrechten toegevoegd.
Na vele jaren van voorbereiding had Nederland in 1983 een nieuwe grondwet die weer even mee kon, verwachtte de politiek. Hoewel… Sinds 1983 is de Grondwet al weer acht keer aangepast en op dit moment liggen er al weer de nodige voorstellen om hem aan de eisen van nu te laten voldoen.

 

Schema wijzigingen

In dit overzicht vindt u de drie staatsregelingen tussen 1798 en 1805, de Constitutie van het Koninkrijk Holland uit 1806 en de 23 Nederlandse grondwetten vanaf 1814 op een rijtje. Aan de hand van het schema kunt u nagaan hoe lang de inhoud van de huidige 23 grondrechten al in oudere grondwetten voorkomt.
De oranje kleur geeft aan wanneer er een inhoudelijke wijziging ten opzichte van de vorige versie aangebracht is. Een belangrijk deel van deze wijzigingen vindt u elders op de site bij de 23 grondwetsartikelen van Hoofdstuk 1 besproken. (versie 10.18)

 Schema Grondrechten versie 1018

Download het schema als pdf.

 

Overzicht grondwetten

  • Staatsregeling voor het Bataafsche Volk (1798)
  • Staatsregeling des Bataafschen Volks (1801)
  • Staatsregeling des Bataafschen Volk (1805)
  • Constitutie voor het Koningrijk Holland (1806)
  • Grondwet voor de Vereenigde Nederlanden (1814)
  • Grondwet voor het Koningrijk der Nederlanden (1815)
  • Grondwet voor het Koningrijk der Nederlanden (1840)
  • Grondwet voor het Koningrijk der Nederlanden (1848)
  • Grondwet voor het Koningrijk der Nederlanden (1887)
  • Grondwet voor het Koningrijk der Nederlanden (1917)
  • Grondwet voor het Koninkrijk der Nederlanden (1922)
  • Grondwet voor het Koninkrijk der Nederlanden (1938)
  • Grondwet voor het Koninkrijk der Nederlanden (1948)
  • Grondwet voor het Koninkrijk der Nederlanden (1953)
  • Grondwet voor het Koninkrijk der Nederlanden (1956)
  • Grondwet voor het Koninkrijk der Nederlanden (1963)
  • Grondwet voor het Koninkrijk der Nederlanden (1972)
  • Grondwet voor het Koninkrijk der Nederlanden (1983)
  • Grondwet voor het Koninkrijk der Nederlanden (1987)
  • Grondwet voor het Koninkrijk der Nederlanden (1995)
  • Grondwet voor het Koninkrijk der Nederlanden (1999)
  • Grondwet voor het Koninkrijk der Nederlanden (2000)
  • Grondwet voor het Koninkrijk der Nederlanden (2002)
  • Grondwet voor het Koninkrijk der Nederlanden (2005)
  • Grondwet voor het Koninkrijk der Nederlanden (2006)
  • Grondwet voor het Koninkrijk der Nederlanden (2008)

Downloads

Hieronder vindt u een overzicht van de downloads waar we op de verschillende pagina's naar verwijzen.
De nieuwste downloads staan onderaan in de lijst. We zorgen ervoor dat helemaal onderaan altijd de meeste recente versie van de Nederlandse Grondwet staat.

Uitgelicht

 Nu is het aan ons

Eva Rovers signaleert dat in verschillende landen om ons heen inwoners meepraten en meebeslissen over maatschappelijke zaken als klimaat, biodiversiteit en energietransitie. Voor zo’n burgerberaad wordt een groep burgers door het lot aangewezen. Ze krijgen de opdracht samen op zoek te gaan naar oplossingen. Rovers schrijft: 'Geen debat dus, maar een dialoog, geen meningenuitwisseling, maar uitwisselingen van waarden en perspectieven'.

Rovers wil met haar ‘oproep tot echte democratie’ – de subtitel van het boek - laten zien ‘dat de kennis en ervaring van burgers onmisbaar zijn voor het te lijf gaan van de grote problemen van deze eeuw’:
Dat bewustzijn moet niet alleen tot politici doordringen, maar ook tot burgers zelf. Veel mensen zijn gaan geloven dat onze macht niet verder reikt dan het stemhokje of onze portemonnee. Maar we zijn zo veel meer dan kiezer en consument. We zijn inwoners van een dorp, een stad, van een land, een planeet.

Zie voor informatie over het boek Pas verschenen. Voor meer informatie kijk op www.bureauburgerberaad.nl.
U kunt er ook een petitie voor het organiseren van burgerberaden tekenen. (16.05.22)

Bekijk oude afleveringen Uitgelicht

NET VERSCHENEN

 boekenWim Voermans
Het verhaal van de Grondwet

Het veelgeprezen Verhaal van de Grondwet van hoogleraar Staatsrecht Wim Voermans is inmiddels aan zijn vierde druk toe. De auteur benadert de grondwet als een wereldwijd verschijnsel en laat zien langs welke lijnen grondwetten zich van de klassieke oudheid tot na de val van de Muur ontwikkelden. Van alle 189 grondwetten wereldwijd komt de Nederlandse Grondwet er in het boek goed van af. Voermans noemt onze constitutie ‘bleek en sober’. Of dat erg is? Wim Voermans vindt in elk geval van niet.

voermans grondwet

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Kijk hier voor meer nieuwe publicaties

 

 

Knipoog

Staatsinrichting

In een interview in NRC Handelsblad van 23 december 2021 vertelde Caroline van der Plas van de BoerBurgerBeweging dat ze informateur Mariëtte Hamer had gevraagd wanneer er nieuwe verkiezingen zouden kunnen komen.

‘Dat bepaalt ú,’ zei Hamer, ‘als Tweede Kamer.’
Toen dacht ik: O Caroline, leer nou eens wat over staatsinrichting. (11.01.22)

Bekijk oude afleveringen Knipoog