• Website over de 23 grondrechten in de Nederlandse Grondwet
 

Grondrechten

Artikel 11

Iedere Nederlander heeft recht op de onaantastbaarheid van zijn lichaam. Wel mag de wetgever uitzonderingen op dat grondrecht maken.


LETTERLIJKE TEKST ARTIKEL 11

Ieder heeft, behoudens bij of krachtens de wet te stellen beperkingen, recht op onaantastbaarheid van zijn lichaam.


TOELICHTING ARTIKEL 11

Onaantastbaarheid lichaam
Artikel 11 in de Nederlandse Grondwet gaat over de onaantastbaarheid van het lichaam. De wet zorgt voor de bescherming van de lichamelijke en psychische integriteit van de burgers. De aanleiding was de tijd dat er in naam van de overheid nog gefolterd en gemarteld werd.
Strikt juridisch gezien is dit artikel feitelijk overbodig, want deonaantastbaarheid van het lichaam maakt onderdeel uit van de persoonlijke levenssfeer van artikel 10. De regering stelde bij de voorbereiding van de Grondwetsherziening 1983 dan ook voor om dit artikel weg te laten. De Kamer nam in juni 1979 echter een motie van VVD-Kamerlid Kappeyne van de Coppello aan om dat te voorkomen. Artikel 11 bleef in de Grondwet.

Abortus en euthanasie
Artikel 11 geeft je het recht om zelf over je lichaam te beschikken, ook na je overlijden. Zonder instemming van de betrokkene mag geen euthanasie of abortus worden toegepast. Ook mogen er geen donororganen uit het lichaam van de overledene verwijderd worden
Het artikel verbiedt dwangbehandelingen. Denk aan vaccinaties, bloedtransfusies en het gedwongen toedienen van voedsel.
De rechters zien het zelfbeschikkingsrecht ruim. Zo kunnen ook lawaai en bepaalde vormen van milieuverontreiniging inbreuk op de lichamelijke en psychische integriteit vormen.

Verplichte bloedproef
Wie denkt artikel 11 te kunnen gebruiken om een bloedproef te weigeren, komt bedrogen uit. Weigeren van de bloedproef zal de rechter beschouwen als een schuldbekentenis.

Recht op onaantastbaarheid in de gewone wetgeving
In verschillende wetten is de uitwerking van dit grondrecht terug te vinden. Bijvoorbeeld in de Politiewet, hoofdstuk 3 over de bevoegdheden van de politie en met name in artikel 8.
Ook in de huidige Ambtenarenwet (artikel 125d) staan spelregels voor een onderzoek aan het lichaam en de kleding van een ambtenaar. Bij het in werking treden van nieuwe Wet normalisering rechtspositie ambtenaren (Wnra) zal de komende jaren kritisch naar deze regels gekeken worden.

ARTIKEL 11 IN DE ACTUALITEIT

Verplichte donorregistratie en nieuwe donorwet

Regelmatig keert in Nederland de discussie terug over het systeem van donorregistratie. In februari 2011 voor het laatst in een debat van de Kamer met minister Schippers van Volksgezondheid.
Er wordt nogal eens voor gepleit om het huidige vrijwillige donorcodicil te vervangen door een systeem waarbij mensen automatisch als orgaandonor worden geregistreerd tenzij ze hier zelf bezwaar tegen maken. Een dergelijk systeem zou voor meer donoren kunnen zorgen. Een meerderheid van de Kamer achtte zo’n nieuw systeem een inbreuk op het zelfbeschikkingsrecht. Minister Schippers besloot het huidige donorregistratiesysteem ongewijzigd te laten.
Een actie voor vrijwillige deelname zorgde er in 2010 voor dat 233 duizend mensen zich lieten opnemen in het donorregister. In totaal zijn In Nederland volgens de laatste cijfers 5,5 miljoen mensen geregistreerd.

Op initiatief van D66 ging de Tweede Kamer in september 2016 akkoord met de donorwet die gebaseerd is op een actief donorregistratiesysteem. Het vraagt van de burger actief een keuze te maken om niet als donor geregistreerd te staan: ja, tenzij.
Rond de nieuwe donorwet is veel geschreven over Artikel 11 van de Grondwet waarin de onaantastbaarheid van het lichaam is vastgelegd. Hoe zal de Eerste Kamer hier t.z.t. mee omgaan? De tegenstanders van het ‘ja, tenzij’-systeem wezen op de schending van de lichamelijke integriteit, de voorstanders vonden dat het nieuwe systeem juist de individuele zelfbeschikking bevordert.
Het wetsvoorstel van D66 gaat uit van een veronderstelde toestemming in plaats van een expliciete toestemming. Volgens Artikel 11 mag het recht op onaantastbaarheid van het lichaam alleen worden ingeperkt als dat wettelijk wordt geregeld. Wanneer uiteindelijk ook de Eerste Kamer Dijkstra’s wetsvoorstel aanneemt, zal dat het geval zijn. Het actief donorregistratiesysteem waarin de nieuwe wet voorziet, is daarom niet per definitie in strijd met de Grondwet, schreef de Raad van State destijds in het advies over de wet.

De behandeling van de gehandicapte Brandon
Nederland heeft tot nu toe het Verdrag inzake de rechten van personen met een handicap van 13 december 2006 niet geratificeerd. Was dit wel het geval geweest, dan zou de zaak uit 2011 van de 18-jarige gehandicapte Brandon die vanwege zijn gedrag drie jaar vastgebonden werd, minder schrijnend in het nieuws gekomen zijn.
Had Nederland het verdrag ondertekend, dan hadden de ouders van Brandon gewoon naar de rechter kunnen stappen om bezwaar te maken tegen de behandeling van hun zoon. Met alleen de Nederlandse wetgeving is er geen juridisch verweer mogelijk tegen een behandeling zoals Brandon kreeg. In artikel 13 van het Verdrag inzake de rechten van personen met een handicap staat in gewoon Nederlands dat je als gehandicapte recht hebt om de rechter in te schakelen als je vindt dat je volgens de wetten van je eigen land niet goed behandeld wordt.

Mosquito treitert hangjongeren weg
De Mosquito is een metalen kastje dat een zeer hoge toon verspreidt. Die frequentie is alleen hoorbaar voor jonge oren tot ongeveer 25 jaar. Omdat het gehoor met de jaren verslechtert, horen 25-plussers de irritante zoem van het apparaat net. Het apparaat wordt in een groot aantal gemeenten toegepast om bijvoorbeeld hangjongeren te verjagen.
Tegenstanders van het apparaat beschouwen de Mosquito in strijd met artikel 11 omdat het kastje in strijd zou zijn met de onaantastbaarheid van het menselijk lichaam.
In 2008 besloot de toenmalige minister van Binnenlandse Zaken Ter Horst om het apparaat vooralsnog niet te verbieden. Wel achtte ze het mogelijk dat een rechter zou kunnen oordelen dat de Mosquito de grondrechten daadwerkelijk schendt. De overheid mag alleen inbreuk op dergelijke grondrechten plegen als daar een wettelijke basis voor is. Over het Mosquitokastje zei Ter Horst dat ze niet van plan was om daar de wet voor te veranderen. Gemeenten hebben haar genoeg andere mogelijkheden om de hangjongerenproblematiek aan te pakken, aldus de minister. Gemeenten kunnen de apparaten op eigen initiatief verwijderen of het laten aankomen op een uitspraak van een rechter.

JURISPRUDENTIE ROND ARTIKEL 11
In de vinger gesneden
In 2003 snijdt tandarts X zich in zijn vinger met een instrument waarmee hij een patiënt behandelt. Via die wond komt hij in aanraking met bloed van een homoseksuele patiënt. De tandarts vindt dat de patiënt tot de groep van de bevolking behoort met een verhoogde kans op besmetting met het HIV-virus. Hij vraagt de patiënt bloed af te staan voor een aidstest. Deze weigert dat. Hij verwijst naar de onaantastbaarheid van het menselijk lichaam
De zaak komt voor de rechter. Deze stelt de tandarts in het gelijk. De patiënt moet wél bloed afstaan. Het gaat volgens de rechter weliswaar om een inbreuk op artikel 11, maar een geringe inbreuk. De patiënt hoeft slechts te dulden dat er bloed wordt afgenomen. De resultaten van onderzoek hoeven uitsluitend aan de arts bekend te worden gemaakt.
bron: HR 12-12-2003, NJ 2004, 117

ARTIKEL 11 EN DE EUROPESE GRONDRECHTEN
Internationale verdragen voegen in beginsel verschillende aspecten aan Artkel 11 toe:
• recht op leven (EVRM, artikel 2) (IVBPR, artikel 6)
• verbod van martelen en onmenselijke behandeling (EVRM, artikel 3)
• verbod van de doodstraf (het Tweede Facultatieve Protocol bij het IVBPR bepaalt dat de staten zich ertoe verbinden de doodstraf af te schaffen)
• verbod van slavernij en dwangarbeid (EVRM, artikel 4)

Uitgelicht

Verdienmodel

In een bijdrage in het Dagblad van het Noorden van 28 mei jl. omschreef prof. Nico van Eijk de opwinding over de nieuwe Europese privacyregels als stemmingmakerij. Het misverstand is volgens Van Eijk dat het onder het mom van privacybescherming feitelijk om consumentenbescherming gaat. In zijn ogen is dat het echte probleem:
'Om het anders te formuleren: de voornaamste reden waarom persoonsgegevens zo belangrijk zijn, is omdat ze een steeds grotere rol spelen in het verdienmodel van organisaties. Hier ligt de kern van het probleem én de oplossing. In plaats van nog meer regels moeten organisaties hun gedrag verbeteren en de consequenties aanvaarden van het (laten) misleiden van burgers.'

Lees de hele column van Nico van Eijk.

Knipoog

Grote bek
Oud PvdA-voorman Jacques Wallage wordt niet erg vrolijk van de politiek anno 2018: ‘Ik ben altijd allergisch geweest voor de democratie van de grote bek’. In zijn memoires Het land achter de heuvels komt hij tot de conclusie dat Nederlandse burgers niet langer accepteren dat ze maar één keer in de vier jaar mogen stemmen en verder maar moeten afwachten wat er gebeurt. Ze vinden dat de overheid te afstandelijk geworden is en dat steeds minder mensen zich erin herkennen. Ook heeft de politiek de neiging steeds meer macht naar zich toe te trekken. Wallage is het met de boze burgers eens: ‘De politiek heeft de democratie gejat!’
(Interview met Wallage in het Dagblad van het Noorden van 17 februari 2018)