• Website over de 23 grondrechten in de Nederlandse Grondwet
 

Grondrechten

Artikel 10

Iedereen in Nederland heeft recht op privacy.
De gegevens die over jou vastgelegd zijn, mag je inzien en kun je eventueel verbeteren.

 

 

TEKST GRONDWET

1   Ieder heeft, behoudens bij of krachtens de wet te stellen beperkingen, recht op eerbiediging van zijn persoonlijke levenssfeer.
2  
De wet stelt regels ter bescherming van de persoonlijke levenssfeer in verband met het vastleggen en verstrekken van persoonsgegevens.
3  
De wet stelt regels inzake de aanspraken van personen op kennisneming van over hen vastgelegde gegevens en van het gebruik dat daarvan wordt gemaakt, alsmede op verbetering van zodanige gegevens.

 

TOELICHTING

Art. 10 Gw is één van onze belangrijkste grondrechten. Persoonlijke vrijheid is een voorwaarde voor het uitoefenen van veel andere rechten. De art. 10 t/m 13 Gw bevatten bij wijze van spreken de 'harde kern' van onze grondrechten:

  • art. 10 Gw: persoonlijke vrijheid
  • art. 11 Gw: onaantastbaarheid van het lichaam
  • art. 12 Gw: huisrecht
  • art. 13 Gw: briefgeheim

Van deze vier artikelen is art. 10 Gw een soort kapstokartikel. Het maakt het in de praktijk mogelijk om in te spelen op nieuwe ontwikkelingen. Denk aan mobiele telefoons, internet, cameratoezicht en het al dan niet 'zo maar' mogen fouilleren van burgers. Zelfs in de recente discussie rond donorregistratie ging het voor een belangrijk deel ook over het eerbiedigen van de persoonlijke levenssfeer.
Om het belang van dat aspect te benadrukken is de onaantastbaarheid van het lichaam niet opgenomen in art. 10 Gw zoals aanvankelijk de bedoeling was, maar apart opgenomen als art. 11 Gw: 'Ieder heeft, behoudens bij of krachtens de wet te stellen beperkingen, recht op onaantastbaarheid van zijn lichaam.'

Discussie persoonlijke vrijheid
Reeds in de jaren zestig van de vorige eeuw stond de bescherming van de persoonlijke vrijheid regelmatig ter discussie. Zo ontstond op een gegeven moment een brede discussie over de Jodenvervolging in Nederland. De registratie van de Nederlandse bevolking was aan het begin van de Tweede Wereldoorlog zo goed op orde dat de bezetter moeiteloos achter de adressen en de geloofsopvattingen van individuele Nederlanders kon komen.
Destijds bereikte de discussie over privacy een hoogtepunt in de brede protesten tegen de volkstelling van 28 februari 1971. Een aanvankelijk kleine groep tegenstanders van zo'n volkstelling waar iedere burger verplicht was om aan deel te nemen werd steeds groter met als eindresultaat van deze discussie het definitief afschaffen van de Volkstellingenwet in 1991.
De resultaten van dergelijke discussies zijn terug te vinden in het voorstel voor een nieuwe grondrechtenparagraaf dat de regering in april 1976 bij de Tweede Kamer indiende. In de toelichting stond hierover: 'Eerbiediging van de persoonlijke levenssfeer wordt in onze samenleving thans terecht beschouwd als een essentiële voorwaarde voor een menswaardig bestaan en als een van de grondslagen van onze rechtsorde. Wij zijn dan ook met de staatscommissie van mening, dat aan het recht op eerbiediging van de persoonlijke levenssfeer een plaats onder de grondrechten moet worden toegekend.'

Burgerservicenummer
Sinds november 2007 heeft iedere Nederlandse burger een Burgerservicenummer (BSN) dat geldt voor alle overheidsinstanties. Het koppelen van gegevens van de individuele burger werd hierdoor veel gemakkelijker. De discussie over wat wel en wat niet allemaal mag worden vastgelegd heeft geleid tot de Wet basisregistratie personen (2013).

Algemene verordening gegevensbescherming
Op 25 mei 2018 is in de EU de Algemene verordening gegevensbescherming van kracht geworden die burgers meer controle geeft over hoe hun gegevens worden gebruikt. Aan de basis ewrvanb ligt de Europese Verordening (2016/679) betreffende de bescherming van natuurlijke personen in verband met de verwerking van persoonsgegevens en betreffende het vrije verkeer van die gegevens' uit april 2016.
De komst van de nieuwe verordening betekende dat Nederland de uit 2000 stammende Wet bescherming persoonsgegevens moest intrekken en dat ervoor in de plaats een nieuwe wet moest komen. Hetgeen in december 2017 geschiedde in de vorm van de Uitvoeringswet Algemene verordening gegevensbescherming. De AVG geldt niet alleen voor grote bedrijven, maar ook als kleine ondernemer of sportclub moet je je aan de regels houden.

  • Dataportabiliteit   De nieuwe wet maakt het eenvoudiger om je gegevens van het ene bedrijf naar het andere over te hevelen. Als je van Facebook naar een ander sociaal medium wilt overstappen, dan kun je je berichten en foto's meenemen. Facebook is verplicht deze data in een handzaam digitaal bestand aan te leveren.
  • Recht op inzage   Onder de vorige wet had je al recht om in te zien welke data een bedrijf over je heeft verzameld. Volgens de nieuwe wet mag dat bedrijf daar geen vergoeding meer voor vragen. gebriio
  • Expliciete toestemming   Hoewel de toestemming om van je data gebruik te maken ook al onder de oude wet verplicht was, moeten bedrijven volgens de nieuwe regels actiever communiceren wat zij met alle privédata doen en waarom ze bepaalde gegevens verzamelen en bewaren. Zo mag je alleen worden gemaild als je daar expliciet toestemming voor hebt gegeven.
  • Het recht om vergeten te worden   Bedrijven zijn verplicht gegevens te wissen die er niet langer toe doen.
  • Kinderen extra beschermd   De wet wil een extra bescherming voor kinderen, omdat die zich minder bewust zijn van de risico's. Om persoonlijke data van iemand onder de zestien te mogen gebruiken moet eerst toestemming aan ouders gevraagd moet worden.
  • Mens versus computer   Volgens de wet mag niemand de dupe worden van het 'computer zegt nee-principe'. Denk aan computers die een risicoanalyse maken als iemand een lening af wil sluiten. Of de aan jouw situatie aangepaste reclames die je op bepaalde sites te zien krijgt. De wet geeft gebruikers het recht om te eisen dat een mens uiteindelijk de beslissing neemt en dat een bedrijf nooit mag zeggen dat je geen lening krijgt, omdat de computer nee zegt.

Download tekst Europese Verordening (2016/679).

Download tekst Uitvoeringswet AVG.

Autoriteit Persoonsgegevens
Met klachten kunnen burgers in Nederland terecht bij de Autoriteit Persoonsgegevens. Die regelt ook de eventuele verdere afhandeling met de collega- toezichthouders in Europa. De AP heeft aangekondigd de nieuwe regels van de AVG stevig te gaan handhaven.

Zie de website van de Autoriteit Persoonsgegevens.

 

TOELICHTING OP ONDERDELEN

'Eerbiediging persoonlijke levenssfeer'
Het eerste lid van art. 10 Gw heeft de kenmerkende formulering voor een klassiek grondrecht. Het gaat om een opdracht aan de overheid om zelf de persoonlijke levenssfeer van burgers te eerbiedigen plus een opdracht om burgers te beschermen. Maar het gaat ook spelregels voor de burgers onderling: wat de overheid niet mag mogen burgers ook niet ten opzichte van elkaar.
Tegelijkertijd geeft dit artikel de mogelijkheid aan de wetgever of namens de wetgever om dit recht te beperken. Of zulke beperkingen al dan niet terecht zijn, wordt uiteindelijk bepaald door art. 8, tweede lid EVRM. Ook het Handvest Grondrechten doet hier een algemene uitspraak over in art. 52 Hv.
Uit de jurisprudentie blijkt zelfs dat het in art. 10 Gw niet perse alleen om de privacy van personen gaat. Zo heeft de rechter in voorkomende gevallen bijvoorbeeld geoordeeld dat openlijke vrijpartijen in parkeergarages met cameratoezicht, waarvan de filmpjes later op internet verschijnen, niet op bescherming op grond van dit artikel hoeven te rekenen.

De formulering 'persoonlijke levenssfeer' is een tijdgebonden begrip. Het wordt op dit moment inhoudelijk anders en ruimer bekeken dan toen het in 1983 in de Grondwet kwam. Ook formuleringen als 'De burger moet voldoende ruimte overhouden om zijn eigen leven te leiden met zo weinig mogelijk inmenging van buitenaf' blijven weinig concreet. Werk genoeg voor de rechter dus om bij twijfel te toetsen.

'Regels ter bescherming'
De wetgever realiseerde zich dat er een conflict kan ontstaan tussen de overheid als beschermer van de privacy en de overheid die persoonsgegevens moet vastleggen om bepaalde taken goed te kunnen uitoefenen. De overheid moet dan niet op een afstandje toekijken maar regelend optreden zoals lid 2 voorschrijft, en wettelijke regels maken.

Kennisneming vastgelegde gegevens
Als er gegevens worden vastgelegd, heeft de burger op basis van het derde lid het recht voor zijn belangen op te komen in de vorm van het recht op kennisname en verbetering. Inhoudelijk kun je dit lid beschouwen als een versterking van lid 1.

 

NIEUWSITEMS

 

ACTUEEL

 

Wet Computercriminaliteit III geeft politie meer mogelijkheden om te hacken

 Eind juni 2018 heeft de meerderheid van de Eerste Kamer in navolging van de Tweede Kamer ingestemd met de Wet Computercriminaliteit III. De nieuwe wet is bedoeld om in het wetboek van Strafrecht en het wetboek van Strafvordering meer mogelijkheden in te bouwen om computercriminaliteit op te sporen en te vervolgen. Zo wil de wet burgers beter beschermen tegen bijvoorbeeld grooming (het verleiden minderjarigen tot ontucht).
Politie en justitie kunnen op grond van deze wet zonder dat verdachten het doorhebben online onderzoek doen in computers. Als het gaat om een ernstig misdrijf mogen ze communicatie aftappen, meeluisteren via de laptopmicrofoon en meekijken via de webcam.

In het debat rond de nieuwe wet draaide vooral om het aspect privacy. De fors uitgebreide 'hackbevoegdheden' van politie en justitie waren voor GroenLinks, Partij voor de Dieren, 50plus, SP en PVV een reden om tegen het voorstel te stemmen. Belangrijke punten waren het ontbreken van een onafhankelijke toetsing achteraf en de mogelijkheden die de wet de overheid geeft om buiten het parlement om de drempels te verlagen om te kunnen hacken.
De Eerste Kamer nam met algemene stemmen een motie van D66 aan om in een AMvB de misdrijven aan te wijzen waarvoor de opsporingsinstanties bij hun onderzoek mogen hacken.
Tekst Wet Computercriminaliteit III

 

Algemene databank vingerafdrukken in strijd met privacy?

Nederland had een landelijke databank voor vingerafdrukken, maar deze is in 2011 vernietigd, omdat zo'n databank in strijd met de privacy geacht werd. John Riemen van het Centrum voor Biometrie vertelde op 16 november 2018 in het dagblad Trouw dat dit voor het identificeren van slachtoffer van rampen als die met de MH17 in Oekraïne grote gevolgen heeft voor de identificatie:
Maleisië en Indonesië leverden ons netjes een dvd aan met vingerafdrukken, namen, foto’s en irisfoto’s van iedereen op de vermistenlijst. Stom genoeg was het het lastigste om de Nederlanders te identificeren, want we moeten dan een intact paspoort hebben. We moesten de Amerikaanse visumdienst om hulp vragen omdat zij wél vingerafdrukken van Nederlandse vermisten hadden die in de VS waren geweest. Daar zijn ze nu nog trots op.

 

Smartphones (te) goed beveiligd

Regeringen van over de hele wereld worstelen met de vraag hoe zij aan de ene kant de privacy van burgers kunnen waarborgen, maar aan de andere kant informatie kunnen onderscheppen van mensen die kwade bedoelingen hebben. In landen als Nederland hebben veiligheidsdiensten pas toegang tot mobiel dataverkeer als ze daarvoor toestemming van de rechter hebben.
Op dat moment ben je er als veiligheidsdienst er nog niet, want vervolgens moet je bij de fabrikant aankloppen om de betreffende telefoon te kraken, want smartphones zijn in dat opzicht buitengewoon goed beveiligd. In de Verenigde Staten waren de afgelopen jaren regelmatig zaken waarbij de FBI de rechter vroeg om een bedrijf als Apple op te dragen voor hen de software te maken die het mogelijk zou maken om een iPhone te kraken.

 

JURISPRUDENTIE

DUO vraagt gegevens OV-chipkaart student op

X ontving als student een beurs voor uitwonenden, terwijl de Dienst Uitvoering Onderwijs meende te weten dat hij thuiswonend was en dus is slechts recht had op een lagere beurs. Om nader onderzoek te kunnen doen werden bij Trans Link Systems de gegevens over zijn reisgedrag aan de hand van de OV-chipkaart opgevraagd. Op basis van dit onderzoek besloot DUO om X slechts de beurs voor thuiswonenden toe te kennen, de te veel betaalde € 2000 van hem terug te vorderen en dat vermeerderd met een boete van 50 procent van het te veel ontvangen bedrag.

Art. 8 Europees Verdrag Rechten van de Mens
X maakte bezwaar tegen de maatregel van DUO en uiteindelijk kwam de zaak voor bij de rechtbank in Den Haag. X beriep zich onder andere op art. 8 EVRM. Dit artikel bepaalt dat geen inmenging van enig openbaar gezag is toegestaan in de uitoefening van het recht op respect voor het privéleven, dan voor zover bij wet is voorzien en in een democratische samenleving noodzakelijk is in het belang van de nationale veiligheid. Daar dit niet het geval was, stelde X, had het gebruik van de gegevens van de OV-chipkaart zijn privacy geschonden.
De Haagse rechtbank stelde X in het gelijk, er was sprake van een ‘grootschalige inmenging in de persoonlijke levenssfeer’. Door het dagelijks vastleggen van de in- en uitcheckgegevens werden bepaalde aspecten van het persoonlijke leven van eiser blootgelegd.
Verder oordeelde de rechtbank:
De inbreuk die het gebruik van de reisgegevens maakt op het recht op respect voor het privéleven van eiser, berust niet op een voldoende duidelijke en voorzienbare en met waarborgen omklede wettelijke grondslag. Om die reden is door het gebruik hiervan artikel 8 van het EVRM geschonden. De in- en uitcheckgegevens die verweerder via Trans Link Systems heeft verkregen, moeten daarom als onrechtmatig verkregen bewijs worden aangemerkt (…). Gelet hierop is er geen feitelijke grondslag meer voor het standpunt van het ministerie dat X niet woont op het adres waaronder hij staat ingeschreven (…).
Uitspraak rechtbank Den Haag (08.05.2017)

 

Verzekeraar laat man schaduwen

X werd in januari 1996 in Uithoorn van achteren aangereden door een auto die bij Aegon was verzekerd. X claimde een schade wegens een opgelopen whiplash en Aegon keerde ruim 127 duizend gulden uit als een voorschot op de totale schade. In november 1996 ging Aegon op onderzoek uit en maakte foto's en video-opnames om te kijken of deze meneer inderdaad in zijn bewegingen werd beperkt zoals hij zelf beweerde. Dus werden er opnames gemaakt van een schaatsende, op het dak klimmende en de hond uitlatende meneer X.X vond dit een aantasting van zijn persoonlijke levenssfeer en stapte naar de rechter. Uiteindelijk besliste de Hoge Raad op 31 mei 2002 dat Aegon dit in dit geval had mogen doen als voorbereiding op een rechtszaak waarbij de totale schadeclaim aan de orde zou komen. En X had volgens de Hoge Raad ook niet het recht om de opnames op te eisen zoals hij had gevraagd.
Uitspraak Hoge Raad (31.05.2002

 

Balk voor andermans oog

In de media worden vaak ogen afgeplakt om mensen onherkenbaar te maken; de geïnterviewde heeft immers recht op privacy! Dat het op deze manier echter ook juist erger kan worden, leert de uitspraak van de Hoge Raad over dit zogeheten 'afblokken', Deze stelde namelijk vast dat door het 'afblokken' juist sprake kan zijn van het criminaliseren van de persoon in kwestie.
Letterlijk zei de Hoge Raad in deze zaak: 'Door het 'afblokken' of anderszins onherkenbaar maken van het gelaat wordt het onrechtmatige karakter van de uitzending in het kader van het onderhavige programma niet weggenomen, maar het wordt eerder geaccentueerd. Bij het grote publiek zal immers allicht de indruk ontstaan dat een aldus afgebeelde persoon als verdachte, zo niet als schuldige moet worden aangemerkt.

 

EUROPEES RECHT

Vooraf

  • Staatsrechtelijk is de Nederlandse wetgeving inclusief Grondwet ondergeschikt aan het Europees recht. Mochten Nederlandse wetten de burger echter méér garantie bieden, dan heeft hij aanspraak op de meest vergaande bescherming, in dit geval van de Nederlandse wet. Lees meer over de relatie tussen Grondwet en Europese grondrechten en de manier waarop de rechter daarmee om gaat.
  • De integrale teksten van de verdragen en andere regelgeving hieronder vindt u bij de downloads.

Europees Verdrag Rechten van de Mens

  • Art. 8 lid 1 EVRM   'Een ieder heeft recht op respect voor zijn privéleven, zijn familie- en gezinsleven, zijn woning en zijn correspondentie'
  • Art. 8 lid 2 EVRM   Uit jurisprudentie blijkt dat de belangen van de staat niet opwegen tegen het recht op gezinsleven. In de praktijk is een beroep op art. 8 EVRM veel effectiever dan op art. 10 Gw. Dat komt omdat in het tweede lid van art. 8 staat dat 'geen inmenging van enig openbaar gezag is toegestaan in de uitoefening van dit recht, dan in een democratische samenleving noodzakelijk is'. De staat mag van het EVRM dus onder stringente voorwaarden afwijken van dit grondrecht. Deze mogelijkheid ontbreekt in onze Grondwet.

Handvest Grondrechten Europese Unie

  • Art. 7-9 Hv   Het Europees recht breidt art. 10 Gw behoorlijk uit met onder andere het recht om aan het sociale verkeer deel te nemen, relaties met derden te kunnen onderhouden. Ook is in deze artikelen van het Handvest sprake van respect voor privéleven, familie- en gezinsleven, woning en communicatie.
    Ook hier mag dit recht beperkt worden ‘in het belang van de nationale veiligheid, de openbare veiligheid of het economisch welzijn van het land, het voorkomen van wanordelijkheden en strafbare feiten, de bescherming van de gezondheid of de goede zeden of voor de bescherming van de rechten en vrijheden van anderen’.
    Dit laatste is een constante afweging. Als er ruimte is voor een afweging betekent dit in de praktijk dat advocaten mogelijkheden zien voor een proces om deze afweging aan te vechten. Er zijn veel uitspraken van het Europese Hof over deze artikelen.
  • Art. 42 Hv   Iedere burger van de EU heeft recht op inzage in documenten van instellingen, organen en instanties van de Unie.

 

Uitgelicht

Nashville-verklaring

De door 250 Nederlanders ondertekende Nashville-verklaring leidde tot felle discussies. Mogen de ondertekenaars zich beroepen op de vrijheid van meningsuiting van art. 7 Gw? Zijn homo’s en transgenders door de verklaring gediscrimineerd op grond van art. 1 Gw? Welk recht weegt zwaarder?
Hoogleraar rechtsfilosofie Thomas Mertens zei er in dagblad Trouw van 8 januari 2019 over:
Hier lijkt mij toch vooral de boodschap: wij christenen zijn in de verdrukking en we houden vast aan onze waarheid. Dat is mijn waarheid niet en ook niet die van vele anderen, maar ze mogen het van mij zeggen. En van de rechter ook, vermoed ik. Het is een gevecht van een groep die zich in de verdrukking voelt in deze seculiere tijd en die waarschijnlijk nog steeds de openstelling van het huwelijk voor mensen van het gelijke geslacht betreurt. Tolerantie voor onwelgevallige meningen is cruciaal voor de vrije meningsuiting.

Lees het hele artikel

Knipoog

Parlementair taalgebruik

Op 26 september 2018 schreef Ewoud Sanders een column in NRC Handelsblad over parlementair taalgebruik.
'Na de Algemene Politieke Beschouwingen van vorige week begint de vraag zich op te dringen hoe ver politici kunnen gaan voordat zij door de Kamervoorzitter worden teruggefloten. Wilders, die de beschouwingen mocht openen, zette meteen de toon. Ik telde drie keer oprotten en één keer 'Rot zelf lekker op!' Dit was gericht tegen 'de bende van Denk', zoals Wilders ze noemde. (…) Inmiddels lijken oprotten, oppleuren en oplazeren in Haagse kringen zo geaccepteerd dat de Kamervoorzitter ze kritiekloos laat passeren. Ik vind dat opmerkelijk. Zeker als je bedenkt dat van politici nog altijd wordt verwacht dat ze een voorbeeldfunctie vervullen.'

 Lees de hele column van Ewoud Sanders.